Cesar vallejo Paco YunQUe ashaninka-espanol
Paco YunQUe ashaninka-espanol
Paco Yunque. Ashaninka-español © Biblioteca Nacional del Perú Av. De la Poesía 160, San Borja, Lima, Perú www.bnp.gob.pe Ministra de Cultura Soraya Altabás Kajatt Jefe institucional de la Biblioteca Nacional del Perú Juan Yangali Quintanilla Director de la Dirección del Acceso y Promoción de la Información Leandro Villalobos Terán Título original: «Paco Yunque» (Lima, 1951) Autor: César Vallejo Edición: Biblioteca Nacional del Perú y Ministerio de Cultura Traducción al ashaninka: Marilu Iroba Cipriani Validación de la traducción: Li Bethy Sanchez Merino y Deniz Fidel Contreras Alva Cuidado de la edición: Gerson Rivera Cisneros Imágenes: Malkiel Moreno Aznaran Diseño y diagramación: Raquel Villegas Espinoza Primera edición: mayo de 2026 Tiraje: 1500 ejemplares Hecho el Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú N.º 2026-05270 La presente edición bilingüe ashaninka-español de Paco Yunque se publica en coedición entre la Biblioteca Nacional del Perú y el Ministerio de Cultura, sobre la base de la publicación Paco Yunque. Edición multilingüe, autorizada por el Ministerio de Cultura. Impreso en Línea Gráfica C & A E.I.R.L. Jr. Huaraz 1712, Breña Lima, Perú
Paco YunQUe ashaninka-espanol
Presentación La Biblioteca Nacional del Perú pone a disposición de las lectoras y los lectores esta edición bilingüe ashaninka-español de Paco Yunque, célebre cuento de César Vallejo y una de las obras más importantes de la narrativa peruana por su capacidad para mostrar, con hondura y sencillez, las desigualdades que atraviesan la vida social. Paco Yunque relata la llegada de un niño campesino a la escuela y su encuentro con un mundo donde el abuso, el miedo y la injusticia se imponen sobre la verdad. La historia de Paco conmueve porque revela la fragilidad de la infancia frente al poder y porque nos recuerda que la escuela debe ser un lugar de acogida, respeto y aprendizaje, no un espacio donde se reproduzcan la discriminación y el silencio. En el desenlace, la injusticia alcanza uno de sus momentos más duros: Paco queda sin poder defenderse, mientras el niño que lo maltrata recibe reconocimiento por un trabajo que no le pertenece. Esta publicación, realizada a partir del libro Paco Yunque. Edición multilingüe del Ministerio de Cultura, busca ampliar el acceso a una obra esencial de nuestra literatura mediante su versión en ashaninka y español. Con ello, la Biblioteca Nacional del Perú reafirma su compromiso con la diversidad lingüística y cultural del país, así como con la promoción de la lectura en lenguas originarias.
Publicar Paco Yunque en ashaninka es una forma de reconocer la vitalidad de una lengua hablada por comunidades que han sostenido, a lo largo del tiempo, saberes, memorias y formas propias de comprender el mundo. Es también una manera de afirmar que los clásicos de la literatura peruana pueden y deben dialogar con las distintas lenguas del país, no como un gesto simbólico, sino como parte de una política cultural orientada a democratizar el acceso al libro y fortalecer el reconocimiento de nuestra pluralidad. Esta edición bilingüe invita a leer a César Vallejo desde una perspectiva intercultural. Al hacerlo, permite que la historia de Paco Yunque circule en nuevos territorios lingüísticos y que su mensaje sobre la justicia, la solidaridad y la dignidad humana llegue a más lectoras y lectores. La Biblioteca Nacional del Perú entrega este libro con la convicción de que cada lengua abre una forma de mirar el mundo y de que toda comunidad lectora tiene derecho a encontrarse con las obras fundamentales de nuestra tradición literaria. Que esta edición contribuya a fortalecer el vínculo entre lectura, memoria e identidad, y a recordar que la literatura también puede ayudarnos a imaginar un país más justo. Juan Yangali Quintanilla Jefe institucional Biblioteca Nacional del Perú
Índice Paco Yunque. Ashaninka 10 Paco Yunque. Español 42
10
11 Paco YunQUe ashaninka
12 Yarejeitantapakari Paco Yunque jero iriniro ashitakomentotsikira yotantsipanko, iñapakeri jananekipe iñatsajeita saiterikira. Irokea iriniro ojokapaintatiri ari opiyaitanaja. Yaninentita Paco inetsikeaji, inkenanake niyanki saiterikira, yajirikiro iribirote, isankenarepana jero irapishite. Tsarobanentake Paco, obakerara iñeiro yotantsipanko; aisati tera iñapininteji ishekitimoteri jananekipe yapatiyabakajeitya. Osheki obameniteripe, kemejeitariri, impokajeimotapakeri irikea Paco, intsarobanentapake, ari ishirinkanaka ikatimotaparo otantomento, inkityonkaboroitanake. ¡Paitakea eiro okanta amatabiteri jananekipe! ¡Mapero iyojeiti! Te impashibentanetyaji inkemetakakaro isaiki ibankoki. Ya- tsarajeiti. Ishiyajeita. Shironta shirontajeitaka. Mijajeitacha. Inkaposanajeitabaka. Antsitakoinini. Aisati Paco onkantimonentakari tera inkemapininteji iñabejeitabakayempa osheki atiripe isaikinta. Yametaro inkemapininti isaikinta inkoirika iñanate, aparoni ñabetatsine, intsonkanakerorika obakera pashini iñabete, ari inkantajeitari. Aririka onkantapaintya, inkemiri atiripe yapatojeityarika inkarati otsi iririka koni ñabejeitatsine. Irinti iriri, iriniro, aisati José, amashekibari Anselmo impoiji Tomasa. Iro shekiyapaintsiri tyapape. Iro katsini aririka ompoimate nijateni… Tetempi. Karini iñabere atiri, onkatashibeta irori, ompashinitashita. Mekakea oka inkemakeri yotantsipankoki mapero osherianti ishekijeitakera. Iri Paco te inkemampeanajea. Iñabebetapakari, aparoni jananeki batsanti kirinkonenta, imatsarata kitamarori. Pashini jananeki, irijaninentatsiri, tsamesanonenta imatsarata iborosate asori, iñanabetapari. Pashinira apatiyabakajeitachari obameniteripe inashijeitachari inkenashijeitapakeri yameniri Paco, isampijeititapari. Irikea Paco te imatya inkemasanote, yashireamintsayetakarira. Aparo jananeki kari kirinkotatsine, mokoina iboro imatsarataro ichaketate kenashiri berariri itsakiki, yajirikapakeri Paco ishempaki inkoi inoshikerime. Irikea Paco te ishinetyaji. Yapititajari irajirikajiri kari kirinkotatsiri ishintsinentakeri impoijikea inoshikaitiri. Ishirinkitanaka Paco tantotsikira inkityonkaborosanoitanake. Ompoimatitanaka campana, kiajetaitanaji maroni bametantsikira. Apite jananeki —pajijeitachari Zumiga— yajirikabakojeititari Paco impoiji yayetaitanakeri obametantsikinta keajeitatsirira intarori yotaneri. Te inkobabetya Paco yoijaterime, impoiji inkemisantake, iñakerira aitake inkiajeitiri maroni. Inkeapakenta obametantsiki ari inkiteshibaitanake. Ari santikoiteni iro oimintsarobakeriri Paco. Irijeitake Zumiga timpajeibetakariri, yakatsamintsajeitakeri aparopenira, iñatyakea yoipakayeitanakeri ari ijoketanakeri apaniroji.
13
14 Inkiapake bametinkari. Inkatiyajeitaitanaka maroni jananekipe, ibankayetakero yakosanori imonkaraparo oberapara iyempita, ibetsatanti majereini itampatikanejijeita. Te yoipakeroji Paco iribirote, isankenarepana jero irapishite, ari inkatiabeta niyankira obametantsiki, inkempejitimotaparo intarori iyaripetate obameniteripe jero isankenamento obametantinkari. Oshonkakoitanakeri. Iñakerira jananekipe. Kiteriri tantotsipe. Apatojeitachari jananekipe. Ñantsipe. Majeriantsi. Antsikoitani saikamentotsipe. Iri bametinkari. Ari inkatiya apaniro, ara yotantsipankoki. Inkobabetaka irayame. Yajirikabakotitari bametinkari ari yaitanakeri imisaikapakeri intaronta karipeta ari intsipatapari pashini jananeki imonkararira. Ari isampitiri bametinkari: —¿Jaokampa pijitari? Intsarobanentakera, yakanake Paco inetsikeanenta: —Paco. —¿Oijatirori pibajiro? Pinkantenaro maroni pibajiro. —Nojita Paco Yunque. —Aribe kametsa. Impiyaitanaja bametinkari isankinamentokira impoiji, katsimashirea yameniri obameniteripe, ishintsimintsatiri iñanati ishiyanakari soraro inkantajeitiri: —¡Pisaikajeite! Intsitonkajeitanakaro iyaripetatepe isaikajeitantanakari maroni obameniteripe. Isaikitapa iriori bametinkari impoijikea isankinatake iribiropeki. Kiso ibiro Paco Yunque yajirikiro iribirote, isankenarepana jero irapishite. Inkantirikea meka isaikimotapakerira: —Poyero pamayetakeri karipetakira, pinkemetyana. Irosati imasontiyanentake Paco Yunque te inkemisanteji. Yapitsatitari iribirote itsipamintsatakarira yobakerori karipetaki. Impoiji, ari inkantiri onimonentanakerira: —Eiro pobashireta, aisati nojita Paco. Paco Fariña. Tsame añatsatyaro nokashiyamento. Ontimakoti torres kisari. Iro amanantakenarori nonirotsori Susana. ¿Jaokampa, isaikasanotiri pishaninkasanori?
15 Te yakejikea Paco Yunque. Pashinira Paco aikero yoitari. Nama aitake inkemejeitariri pashinipe jananeki: ñabejeitinkaripe, kimoshirejeitinkari te intsarobakayemparo yotantsipanko. ¿Aitakempa inkantajeitari? Irikea, Paco Yunque, ¿paitampa intsarobantari katsini? Yamenapinintakeri bametinkari intsarobakanentakari, yamenamintsatiro isankenamentote, tantotsipe itapitakarira bametinkari jero otabantote. Yamenasheatakero, bentanaki, iñakero osaiteritakera, tekatsira saikanajatsine onkantanaka santikoiteni. Oreabetacha. Imajerejeibetapanajanta, inkemajeitiri ñabejeitatsiri kiatsiri pashini obametantsiki aisati inkemiro anitakairori carretas abisatiri kayekinta. ¡Arimpa onkantabetari yotantsipankoki pashiniteitake! Obakera iyoshireabetanaka Paco Yunque. Ishiretakotanakaro ibanko aisati iriniro. Ari isampitiri Paco Fariña: —¿Jakampa inkarate ajataje abankoki? —Iberapakearika tsapani orea. ¿Jaokampa pisaikiri? —Antoo. —¿Arejimpa? —Je… Teña… Te iyotero Paco Yunque obajiro yaretantajeari ibankoki. Obakerara yaretakotapa, imakotapakero kapicha kitaiteri, isaikaitatira irobaneki inkomitapakaro poiboro. Inkemabake shiyapachari saiterikira, inkonijatapake Humberto ashitakomentotsikira obametantsiki, tomintariri Dorian Grieve, irinti kirinko, ibatorote Yunque, iri amenakobentirori onkenakotinta tren jitachari «Peruvian Corporation» irisati alcalde jebabentirori nampitsi. Irotake yametantakariri Paco itsipamintsatantyariri Humberto ijatanteari yotantsipankoki aisati iñatsatakantyariri, imonkarabaka irosarentsite. Yamepinintaro Humberto yaretapininta osamaninenti yotantsipankoki irokea, obakera intya obametantsi, iriniro Grieve onkantiro iriniro Paco: —Pijatakayeri Paco yotantsipankokinta. Te onkanteji yaretya osamanitanakerika obametantsiki obakera intaro kitaiteri. Osaitekeratya yoiyabaityeri Humberto intinaye impoiji abiro ayerine apiteroiteni. Bametinkarira, iñabakeri Humberto Grieve, ari inkantiri: —¿Aisatimpa aretamanajampi osamani?
16
17 Yakanakeri, Humberto, ikisanentakara: —Nomamanaitiña. —Ariompa —inkantiri bametinkari—. Te nonkobajeji papipinintajero paretapinintya osamani. Pabisape pisaike. Inkobapakeri Humberto Grieve jaka isaikapairi Paco Yunque. Iñitarikea, ikempejimotapakari ari inkantapairi: —Kate noyaripetateki atsipatabakayempata. Irikea Paco Fariña yakanakeri Humberto Grieve: —Eiro. Aitakeña yoimisaikapaintiriri obametantatsiri aka. —¿Abirompa nokanti? —ari inkantanakeri Grieve inkisatsatanakeri, yakatsabakoyetanakeri Yunque yanakeri iyaripetateki. —Kajemanake Fariña —¡Bametinkari!, yayetanajiriya Paco Yunque ara iyaripetateki Grieve. Ibashiyantanakero bametinkari isankinare impoiji yatsimakarira ari isampitiri: —¡Amenabakerotate! ¡Pimajerete! ¿Paita abishimotaintsiri? Yapitaji Fariña inkanti: —Yayetanajiri Paco Yunque ara iyaripetateki Grieve. Yoimisaikakerira Paco Yunque, iyaripetateki Humberto Grieve, ari inkantiri bametinkari: —Je, aitake naitiri. Iritakeña nomperanari Paco Yunque. Irotake namantakariri. Iyobetakaña bametinkari impoiji ari inkantiri Humberto Grieve: —Kametsabetaka. Iro kantaincha naro oimisaikakeriri isaikinta Paco Fariña, inkemasanotantyarori bametantsipe. Pishineteri impiyanajeta isaikaitinta. Maroni obameneteripe santikoiteni ari yamenajeitanakeri bametinkari, Humberto Grieve jeri Paco Yunque. Ijatitanaka Fariña yajirikabakotapakeri Paco Yunque inkoabeta yoipiyajeri iyaripetateki, irikea Grieve ajirikabakeriri pashiniki irako impoiji te ishineteri ishebatya.
18 Yapititajari bametinkari inkantiri Grieve: —¡Grieve! ¿Paita pinkoasanotiri? Yatsimakara Humberto Grieve, kityonkaboroni, inkantanake: —Tebe, bametinkari. Nonkoati isaikimotena Yunque. —Poipakayeri, nonkantatimpi. —Te, nonkoe bametinkari. —¿Jaoka pinkanti? —Te nonkoe. Inkisanaka bametinkari, yasarimabetakari: —Inkantiri ¡Grieve! ¡Grieve! Aikero Humberto Grieve yamenamintsatanakeri Paco Yunque ari yajirikashempatakeri, irosati intsa- robanenti ishinetantakari ikemetakakari matsara itimpamintsatiri Fariña jeri Grieve. Mekakea Paco Yunque intsarobakakari katsini Humberto Grieve irokea tesano intsarobakayari bametinkari, aisati te intsarobakayari pashinipe jananekipe kiayetatsiri yotantsipakoki. ¿Paitakea Paco Yunque intsarobakantariri katsini Humberto Grieve? Irintiña Humberto Grieve yantapinintiri Paco Yunque. Inkempejitimotapakari bametinkari yora Paco Yunque, yajirikabakotapakeri ari yaitanajiri iyaripetateki Fariña. Ari iranaka Grieve, inkisasanotanakara inkantanaka kibare kibare isaikamentoki. Inkemabajati anitapajatsiri saiterikira irinti pashini obameniteri, Antonio Gesdres —ashijanitariri aribañiri—, ari inkatiapaka ashitakomentokira obametantsi. Ikantirikea meka bametinkari: —¿Paitampa paretantari osamani? —Namanantaitati tanta notsipaterori notsiyamañari. —¿Karikea pijatitamana? —Nonkijaitatiri nirinentijaniki ojokitatyaña inajeni irikea apajeni jatanaji yantabereki. —Ja ari —ari yakanake bametinkari, kisanenta—. Pinkatie ara… Aisati, meka, eiro pisokijajitsi timatsi pantayeteri tema pimpeakara aparo hora.
19
20
21 Intiyankakeri otsapiki, kempejitirori pisara iñantakantayetariri antaberentsipe. Ari itinanaka Paco Fariña ari inkantanake: —Bametinkari, aisati Grieve yaretaka osamani. —Icheya, bametinkari, —ari yakanake intsipaini Humberto Grieve—. Te naretyaji osamani. Maroni obameniteripe yakajeitanake: —¡Kiario bametinkari! ¡Kiario bametinkari! ¡Yaretaka Grieve osamani! —¡Shii! ¡Pimajerejeite! —inkantanake bametinkari inkisanentakara ari maroni jananekipe isantikojeitanake. Impampitsashireanaka bametinkari yanitakera. Irikea Fariña inkamantiri Yunque inetsikiaji iyempitakira. —Yaretaka Grieve osamani irokea tekatsi inkanteteri. Yatsa- natantayeta itimira irekite iriri. Aitake ikantapinintari yarepininta osamani kitaiteriki. ¿Aitakempa pisaikiri ibankoki? ¿Kiariokea abirotake imperanatari? Yakanake Yunque: —Notsipataroña inajeni nasaikajeiti... —¿Ibankokinta Humberto Grieve? —Kametsa onati pankotsi. Ari osaikiri obatorote jeri ibatorote. Aisati osaikiri inajeni. Irotake nontsipatari. Irikea Humberto Grieve, isaikakera antyamajiki otsipaki bametantsi, yamenamintsatakeri Paco Yunque yasarimatari inkaposeri, ishinetaka yayetanajiri iyaripetateki Paco Fariña. Tekatsi inkantanaje Paco Yunque. Nama aisati ari yantanayetajeri Humberto, tera isaikimoteriji, iyaripetateki. Ishitobabetanajearika otsokanajearika obametantsi yotantsipankoki, irikea Humberto ari itatsinkakeri inejeki aisati ari yatikakeri iboriki. Te inkante Humberto osheki yantanti, yantapinintanti. Ara kayeki. Ara ishiyapinijeitanta. Aisati antaimentotsikinta. Aisati kotsimentotsikinta, oñakotiri iriniro aisati oñiri obatoronate. Meka yanteteri tempa yasarimatakari inkaposajeri aisati yamenashatakeri ikitamarosokitanake. Irikea Yunque inkantiri Fariña.
22 —Nojatatyeya isainkinta Humberto. Inkantirikea Paco Fariña: —Eiro pijati. Eiro pimasontititsi. Ariña inkisakempi bametinkari. Inkajemanake Fariña yameniri Grieve irikea Grieve aisati yasarimatakari yoinijakeri imposanateri, iñabetimotashita inkisakara, imanapitsanentari bametinkari tekatsi inkemeri. —Inkajemanake Fariña —¡Bametinkari!—. Pamenete, yasarimatakena Grieve inkanti ari inkaposakena. Inkantanake bametinkari: —¡Shi! ¡Shi! ¡Pimajerejeite!... ¡Pamenajeite!... Meka añabetakoteri shima, impoiji, pisankenatero antaberentsipe piñantakajeitantyarori sankenarepanaki, impoijikea pimpajeitenaro namenantabakearori. Nonkoi noyote janinka anterone kametsa antaberentsira, isankenatakoyetantyariri ibajiro Sankenarepanaki Iroperotatsiri ashi Yotantsipanko, iyoyetantyariri janika anakotantatsine berainchari intarori yotaneri. ¿Pinkemajeitakena? Ankemetakajero antaberentsi antakeri aranki abisanaintsiri semanaki. Ashiyakantero katsini antakeri. Irotake ontimatye pinkemisantasanote bametantsika. Pisankenatakoteroyakea kametsa onkantakotara anta nosankenateri pisaraki. ¿Pinkematsajeitakena? Yakajeitanake maroni obameniteripe: —Je, nonkemajeitabake obametinkari. —kametsabe —ari inkantanake bametinkari—. Tsame ameneri meka. Tsame añabetakoteri shimape. Inkobajeitanake jananekipe iñabejeite. Ijikotitari bametinkari aparonira Zumiga iri iñabetatsine. —Inkanti Zumiga —bametinkari—: Timabetacha osheki impaneki otsapijakinta nija. Meka aparo kitaiteri nojatake nanibetaiti ompanekitakera ari noñapake shima añabetachari impoiji nanakeri nobankoki. Inkamimotakena nojabetanajara abostiki… Inkantita Humberto Grieve: —Bametinkari: nake osheki shimape impoiji nanakeri nobankoki ari nomisokijapakeri napatiyabakamentoki tekea inkamimotenaji.
23
24 Ari isampitiri bametinkari: —Orate… ¿Poijainirimpa nija pobakotapakerinta? —Te, bametinkari. Inkenashiyeta apaniro, inkeni nosaikantamentoki. Ari ishirontajeitanaka maroni jananekipe. Meka aparo ebankari, tonkinti aisati kiteshibaki, inkanti: —Bametinkari, icheyaya. Ariña inkamanake shima intsipaini, eirorika intimakotanajitsi inijate. —Te, bametinkari —kantabetacha Humberto Grieve—. Antaña napatiyabakomentoki eiro inkamitsi. Obanenkasanotaña napatiyabakamento. Inkantakenaña apajeni pame shimape ariña poipakayetapajeri saikantamentotsipeki. Ishirontamintsatakari Paco Fariña. Intsipatakari pajijeitachari Zumiga. Pashinira kirinko batsanti, ichaketate kitamarori jeri pashinira, mokoina iboro kantabetachari ichaketate kenashiri, ishirontibentajeitanakari. ¡Paitakea Grieve mapero ishirontakanti! ¡Imisaikiri ishimatepe yapatiyabakamentoki! ¡Ara isaikantamentope! ¡Ijitakantakeri tsimeripe! Mapero icheyaperoitaka inkenkitsatakotiri Grieve. Maroni jananekipe ishirontibentajeitakari: —Jejei! Jejei! Jejei! Jejei! Jejei! ¡Icheya, bametinkari! Jejei! Jejei Jejei! Jejei! Jei! ¡Icheya! ¡Icheya! Kisanaka Humberto Grieve tekatsira akakoterine inkenkitsabetakari. Ishirontibentajeitanakari marojeini. Irikea Grieve inkenkishireabetaka yabetanaka ibankoki apite shimajaninki ari imisokijapakeriri yapatiyabakamentoki aitake isaikakotapairi osheki kitaiteriki. Ishebatajantiri iñabetari shebabetacha. Te iyosanote irosatirika yañei irorikampa inkamijeititanaka. Inkobake, Grieve, inkemisanteterime ikantabetakari. Ishirontibentajeitakarira maroni, inkantitari aparo Zumiga: —¡Kiariotemi! Tempa apajeni intimi osheki irekite. Inkantakena ari yanakeriri maroni shimape timatsiri antarojaki nija ari yoimisakajeriri nobankoki. Nashityari. Iritake noñatsatyari ara napatiyabakamentoki. Iñabetanake shintsini bametinkari ari inkati: —¡Aribe! ¡Aribe! ¡Pimajirejeite! Nama, te inkenkishireaperotya Grieve. Tempa inkami shimape ariranki…
25 Yakajeitanake marojeini jananekipe: —...aimisokijakeririka eirorika otimimotanajiri nija. —Ariteitake —ari inkanti bametinkari. Irikea jananeki tonkinti aisati kiteshibari inkantanake: —Tempa timatsi irinirope nijakinta aririka aimisokijakeri, eiro intimanajitsi irinirope. —¡Te, te, te! —inkanti bametinkari—. Inkamajeiti shimape eirorika intimakotanaji nija, eiro imatanaja ibinenkanaje. Ari ibinenkajeitari nijaki, aririka isokijake, eiro ontimimotanajiritsi binenkantsi. —Kamabintsaitanakete —inkanti aparo jananeki. Ari Inkanti Humberto Grieve: —Ari impakeri apajeni binenkakayerine ara nobankokinta, itimiñakea osheki irekite ari yamanantakero maroni inkobayetiri. Jananeki kitsatakarori kenashiri ari inkanti: —Aisati apajeni intimi irekite. —Aisati apajeni —inkantanake pashini jananeki. Inkantajeitanake maroni jananekipe aisati apajeni intimi osheki irekite. Tekatsi inkante Paco Yunque irinti impampitsashireakotari shimape kamayetatsiri eirorika intimakotanaji nija. Irikea Fariña inkantiri Paco Yunque: —Ñatya abiro ¿Tempa intime irekite piri? Ari impampitsashireanaka Paco Yunque impoiji inkenkishireanaka iñakotakero iriniro ajirikiri akoki oirekite. Inkantiri Yunque yora Fariña: —Aisati inajeni timatsi osheki oirekite. —¿Jaoka inkaratikea? —Isampitakeri Fariña. —Inkarati otsi itsokite kireki. Iñabetanake Fariña shintsini inkantiri bametinkari: —Inkanti Paco Yunque aisati iriniro timatsi osheki oirekite.
26
27 —¡Icheya, bametinkari! —yakanake Humberto Grieve—. Icheya Paco Yunque, tempa irotake omperanaro inajeni aisati te ontime oirekite. Yajirikanakero bametinkari tiza, ari itapimotanakari jananeki isankenati pisaraki. Humberto Grieve, tera yameneri bametinkari, ari inkatiyanaka intsipaini itimpaishitiri Yunque, ishiyaitanaja isaikapaji iyaripetateki. Ari iranaka Yunque. —¿Paitampa ara? —inkanti bamentinkari, impitsokanaka yameni abishimotaitsirira. Inkantanake Paco Fariña: —Itimpaishitakeri Grieve, bametinkari. —Teya, bametinkari —ari inkanti Grieve—. Teña notimpaishiteriji. Irosati nosaikaiti te noshebatyaji. —¡Aribe, aribe! —inkanti bametinkari—. ¡Pisantikojeite! ¡Pimajirete, Paco Yunque! ¡Pisantikojeite! Irosati isankenati pisaraki; impoiji isampitakeri Grieve: —Aririka amisokijakeri inkiajatira nijaki, ¿paita abishimoterine shima? —Ari isaikapajeri napatiyamentoki —yakanake Grieve. Aisati jananekipe ishirontibentajeitajari Grieve. Tetemi iyoteji Grieve. Iro impampitsashireakotari iriori ibanko jero yapatiyamento aisati inkenkishireakotari iriri impoiji irekite. Inkantapininta inkantashibetya paitaperika. —Mekakea nosampitempi, abiro, Paco Yunque —inkantiri bametinkari—. ¿Paita abishimoterine shima, aririka aimisokijakeri inkiajatira nijaki? Iri Paco Yunque, iranentaka intimpaishitakerira Grieve, yapitajiro maroni inkantayetakeri bametinkari: —Inkamajeiti shimape eirorika ontimimotanajiri nija irotakeña binenkakairiri. —¡Aiteitake! —inkantiri bametinkari—. Aribe kametsa. Impiyanaja isankenataji pisaraki. Impitsokanajara bametinkari yora Humberto Grieve ijatashitakeri inkaposhiri Paco Fariña ibantekira ari impiyaitanaja intsipaini iyaripetateki. Iri Fariña, te ishiyakotyari Paco Yunque imajerepitsatari irara, inkajemanake irinti inkamantiri bametinkari: —¡Bametinkari! ¡Yantanataityana Humberto Grieve!
28 —¡Je, aitake! ¡Je, aitake! —inkantajeitanake maroni jananekipe. Yatsarajeitanake ara bametantsiki. Imposaitiro bametinkari isankenamento ari inkanti: —¡Pisantikojeite! Santikoiteni bametantsiki aisati obameniteripe saikajetaitanake iyaripetateki, te ishebajeityaji, ari yaminajeitanakeri bametinkari. ¡Pamenete ikantashibeyeta Humberto Grieve! ¡Piñakeri iritake kantakakarori! ¡Amenerita meka jaka inkanteri bametinkari, inkityon- kaboroitira inkisakakari! ¡Iritake kantakarori Humberto Grieve! —¿Paita kantashiyetachari aka? —isampitiri bametinkari Paco Fariña. Irikea Paco Fariña inkisanentanaka yamenasontokitanakeri, inkantiri: —Inkaposakena Humberto Grieve noboroki, tekatsi nonkantabetyari. —¿Kiariompa, Grieve? —Teña, bametinkari —yakanake Humberto Grieve—. Teña nanteriji. Ari yamenamintsatiri bametinkari yora maroni obameniteripe tekatsi inkantanake. ¿Janika kamantakosanotatsiri? ¿Fariña irimpa Grieve? —¿Janika ñakeriri? —isampitiri bametinkari yora Fariña. —¡Marojeiteni, bametinkari! Aisati iñakeri Paco Yunque. —¿Kiariotake inkantakeri Paco Fariña? —isampitakeri bametinkari yora Yunque. Iri Paco Yunque yamenanakeri Humberto Grieve, impoiji te yakeji, irorika inkamantakotakeririka, ari yantakeri Humberto aririka isokijajeitanaje. Te yakeji Yunque ari yoiyotanaka. Ari inkanti Fariña: —Tekatsi inkante Yunque, bametinkari, ariña yantakeri Humberto Grieve, tempa iritake imperanatari aisati isaikimotiri ibankoki. Isampiti bametinkari pashini obameniteripe: —¿Janika pashini ñakeriri inkantakeri Fariña?
29 —¡Naro, bametinkari! ¡Naro, bametinkari! ¡Naro, bametinkari! Yapitajiri bametinkari isampitajiri Grieve: —¿Ariompa, kiariotake, Grieve, abirotake antakeriri Fariña? —¡Te, bametinkari! Teña nanteriji. —Picheyakariya, Grieve. ¡Kametsanti jananeki kemetampiri, te inkante icheyayetya! —Te, bametinkari. Teña nanteriji. —Aribe. Nakakotimpi pinkantakenari. Noyotakotimpiña te picheyapinintyaji. Aribe. Nonkantempi teya nonkoeji nokemakotajempi apatani. Impampitsashireaka bametinkari, yanitakera, irikea obameniteripe isaikajeitake te ishebatyaji. Kisañentyakaji Paco Fariña inkobabetakara irayame: —Tekatsi kisherine, yatsanatantayeta itimakotira kireki iriri. Nonkamantatyero inajeni. Inkemabakeri bametinkari ari meka inkatimotapari Fariña impoiji ishintsinatakeri inkantiri: —¿Paitampa pinkantiri? Yora Humberto Grieve kametsa inati. Te icheyapinintyaji. Tekatsi inkantajeitempi. Irotake kari nonkisantari. Aka meka pishiyabakajeita marojeini, itomipe kirekipakori aisati kari timabetachane irekite. Ari nonkisakeri inkantabetya itomi kirepakori. Aririka nonkemajempi pinkishimatiri iriri Grieve, ariya noimisaikakempi apite hora. ¿Pinkemakena? Ari yoiyotanaka Paco Fariña. Aisati Paco Yunque. Apiteroketi iyojeibetaka iritake Humberto Grieve antajeitakeriri aisati cheyinkari inati. Inkenaitanaji bametinkari pisaraki ari isankinatapaji. Paco Fariña isampitabetari Paco Yunque: —¿Karikea pinkamantantaro piniro? —Aririka nonkamantakero inajeni, ari ompasatakena impoiji ora obatorote ari onkisanakea. Sankenabetacha bametinkari pisaraki, irikea Humberto Grieve itsonkakakero ishiyakantayeti isankenarepanaki inkoayetakeri.
30
31 Iri Paco Yunque inkenkishireakotiro iriniro. Impoiji inkenkishireakotapajaro ibatoronate jeri Humberto. ¿Nama ari impasayetabajeri impiyabetanajearika ibankoki? Ari yamenanakeri Yunque pashinipe jananekipe kari anterine aisati te yanteteri Fariña, tekatsipe. Aisati te inkoajeite yajirikayeteri Yunque pashiniki karipetape, kemetainchari Humberto inkobabetaka imisaikeri. ¿Paitampa yantamintsanatantariri Humberto? Obakerakea Yunque inkamantero iriniro aisati aririka yantajeri Humberto, ari inkamantakeri bametinkari. Irikea bametinkari tekatsi inkanteri Humberto. Intainikea, ari inkamanteriri Paco Fariña. Ari isampitiri Paco Fariña: —¿Aisatimpa yantimpi Humberto? —¿Naro? ¡Eiro imatana yantena! Ari nonkaposanakeri icheraki aisati ari noyobakakeri iriraja. ¡Pamenenate! ¡Noyakotabakeata yantanatena! ¡Pimajiretakote ari piñabakena! ¡Ari nonkamantakero aisati inajeni! ¡Ari impokake aisati apajeni ari yantapakeri Grieve impoiji yanteri iriri, ari yantanakeri marojeini! Kemisantake Paco Yunque intsarobanentakera inkantakeri Paco Fariña. ¿Kiariorikakea ari yantakeri Humberto? ¿Aisati iriri ari impokake yanteri iriri Grieve? Ichenkabetakari Paco Yunque, tekatsiña antapininterine Humberto. Ariorika yantakeri Fariña, ari impokake ibatorote ari yantapakeri Fariña aisati ari yantanakeri iriri Fariña. Ari yantajeitanakeri maroni. Intsarobakajeitariña maroni. Inkantapinintaña Grieve inkatsimati aririka iñabete aisati osheki imperanatanti. Impokashijeitiri inampiki tsarobakariri yora shiramparipe jero tsinanepe kemisantajeitiriri ibatorotepe. Inkantapintatya, yora ashijanitachari Grieve yatsanataro yanakotiri bametinkari aisati yanakojeitiri marojeini. Ari yamenanakeri Paco Yunque isankenatakera bametinkari pisaraki. ¿Janikampa obametantatsiri? ¿Paitampa inkatsimatantari aisati paita intsarobakayetantariri? Irosati Yunque yamenamintsatiri. Tetemi ishiyariji iriri aisati te ishiyari ashijanitachari Grieve. Inkemejeitariña pashinipe atiripe pokajeitatsiri ibankoki kenkitsatakairiri ibatorote. Irotya inkanta inkityonkatsanoti aisati irina ishiyaro iyamantsite pavo. Impoimatakairi isapatote sherek - sherek - sherek, aririka yanite osamani. Te onimoshirieriji Yunque. ¿Jaokampa onkarate ijatantajeari ibankoki? Irikea Humberto ari yantakeri ishitobajeitanajerika otsonkanajearika bametantsi yotantsipankokira. Irokea iriniro Paco Yunque kanterine Humberto: “Eirobe, jananeki. Eiro pantiritsi Paquito. Te onkametsateji”. Tekatsi pashini onkanteriri. Irikea Paco okityonkatimotakeri ibori yatikakerira Humberto. Irotake kantachane irantyari Paco. Tekatsi inkanteteri Humberto. Inintetirini Humberto initiri iriri jero iriniro
32 patorora, bashiretaka Paco Yunque iñakara yantapinintiri Humberto. Maroni, maroni, marojeini intsarobakajeitari Humberto aisati iriripe. Maroni. Maroni. Maroni. Aisati bametinkari intsarobakari. Ontsaroi kotsibentirori. Ishinto kotsibentirori. Iriniro Paco. Aisati Venancio kitsatarori mantiri. Jero María kibayetirori tsintantamentotsi. Ontsi- rajakero oshaiteji aparo tsintantamento onkantanaka oporojanake mabakini. ¿Arimpa yantetakeri iriri Paco Yunque? ¡Tetemi inkantajeiteji patorora jeri itomi Humberto! Inkobabetaka irayame Paco Yunque. ¿Tekerampa intsonkero isankinate bametinkari pisaraki? —¡Aribe! —inkanti bametinkari, intsonkanakerora isankenare—. Jeroraya meka nosankenatakeri antaberentsi. Irokea meka, pimisokijero pisankenarepanape impoiji pisankenatero piñakotakeri pisarakira. Pinkemetakayeroya antaberentsira. —¿Asankenaterompa sankenarepanaki? —Isampitakera Paco Yunque intsarobanentakera. —Je, aitake ara pisankenarepanaki —ari yakanakeri bametinkari— ¿Piyobetampa pisankenati kapichaji? —Je noyoti, bametinkari. Ibametanaña apajeni nosaikabeitani nobanekinta. —Jaje kametsa. Mekakea, pisankenajeite maroni. Ari yajeitanakero isankenarepanape jananekipe impoiji isankenajeitakero antaberentsi isankenatakeri bametinkari pisaraki. —Eiro pintsarokeajeititsi —inkanti bametinkari—. Pisankenajeite onetsikianenta, tekatsikea pinkenakashityaro. Ari isampiti Humberto Grieve: —¿Yora, bametinkari, irotakempa antaberentsi pisankenatakeri ñanatakotiriri shima? —Je irotake. Meka maroni pisankenajeite. Santikoiteni onkantanaka obametantsi. Tekatsi ñabetanajatsine irointi poimatanaintsiri irapishitepe. Isaikaitanaji bametinkari isankenamentokira aisati isankenatapai iribiropeki. Irikea Humberto Grieve, inkantyame isankenatakotero antaberentsi, irointi inkobiro ishiyakantayete isankenarepanaki. Itsonkakakero maroni ishiyakantayetiri shimape, imoñekote jero monkararojanikipe. Otsonkapakara sankenarepana aitake ibetsikakerori ishiyakantayetakeri.
33
34 Osamaninentakera, ari inkatiyanaka bametinkari impoiji isampijeitiri: —¿Pitsonkajeitakerompa? —Je, notsonkajeitakero bametinkari —yakajeitanake marojeini. —Aribe —inkantanake bametinkari—. Pisankenatero pobajirope otsonkapara sankenarepana kametsayakea. Inkemajetaitabake ompoimatanake campana ishitobantajeityari iñatsajeitya. Yatsarajeitaitanake jananekipe ishiyajeitanaka ari ishitobajetaitanake saiterikira. Irikea Paco Yunque isankenatakobetakaro kametsa antaberentsi impoiji ishitobanake iñatsata yaitanakero iribirote, isankenarepana jero irapishite. Saiterikira, impokapake Humberto Grieve ari yajirikashempatapakeri Paco Yunque, inkisatsatakeri ari inkantiri: —Kate tsame añatsatya melo. Itatsinkitari niyankiki ari ijokakaitiri iribitote, isankenarepana jero irapishite. Inkemisantapinintiri Yunque intiyankayetiriri Grieve, kityonkaboroini impashibentabetakara yamenamintsajeitakerira pashinipe jananeki itekamintsatakerira Humberto. Inkobabetaka irayame Yunque. Yora Paco Fariña, apiteroiteni Zumigas aisati pashini jananekipe itiyontapakari Humberto Grieve aisati Paco Yunque. Tonkintira jananeki kiteshibari iri ajirori iribirote, isankenarepana jero irapishite Yunque, irikea Humberto Grieve apitsatabajiriri, inkantirikea: —¡Patatsita! ¡Eiro pakakotiritsi! Iritakeña nomperanatari Paco Yunque.
35 Yaitanajiro Humberto Grieve obametantsiki maroni yamakopinintiri Paco Yunque ari yobapajiniri iyaripetateki. Impoiji, impiyaitanaja saiterikira iñatsatakapajari Paco Yunque. Ari yajirikatsanotapakeri aisati itaporiakakeri itsakiki impoiji inkamatsatakakeri. —Eiroya pishebatasti —inkantamintsatakeri—. Poyabaketa nonkantempi. Inkenaitanake antamaji Humberto Grieve impoiji ishiyashitakari yanonkoriapairi Paco Yunque yoyotakara, yajirikapakeri itapiki impoiji yatikamintsatakeri. Impiyaitanaja yanonkoriajiri Paco Yunque, aisati yapitajiri yatikamintsatiri. Osamani iñatsatakakari Humberto Grieve Paco Yunque. Onkaratake pitetsa anonkoriantsi aisati pitetsa atikamintsatantsi. Inkemaitabake iranainchari. Iri Yunque iranaichari onkatsitimotanakeri yatikamintsatakerira Humberto. Ishitobitanaka Paco Fariña itiyontabetakara itsipabeitarini jananekipe ari ikatimotapakari Grieve, ikantapairi: —¡Eiro! ¡Eiro noshinetajimpitsi panonkoriajeri Paco Yunque! Yakanakeritya Humberto Grieve yasarimatanakari: —¡Pinkeme! ¡Pinkeme! ¡Paco Fariña! ¡Paco Fariña! ¡Nonkaposatyempiya! Iritya Fariña te ishebatyaji ari ikatimotapari yameniri Grieve inkantapairi: —¡Patsananaitetakari pimperanare, pantabetiri aisati panonkoriabetiri impoiji pimirairi! ¡Panonkorianaiteri ariya piñakotakea! Apiteroiteni Zumiga yabitsanotapakeri Paco Yunque ari inkantajeitiri pimajirete eiro piratsi, inkantajirikea: —¿Paitampa pishinetantariri yanonkoriempi aisati yatikempi? ¡Panteri! ¡Panonkoreri abirori! ¿Paita pishinetantari? ¡Eiro pimasontititsi! ¡Pimajirete! ¡Eiro piratsi! ¡Irotakeña ajataje abankokipe! Irapinibetacha Paco Yunque aisati akeri ishenka. Yapatibentajeitanakari jananekipe yapatibentari Paco Yunque, Humberto Grieve aisati Paco Fariña. Intatsinkakeri Grieve yora Fariña ari ibariyapakeri. Inkenapake kimotataintsiri obameniteripe, berainchari apitetirori yotaneri, ari inkisakotapari Fariña, yatikitapari Grieve. Pashini jananeki berainchari mabatirori yotaneri, kimotaperotaintsiri anakotantatsiri maroni, inkisakotapakari Grieve, iri kaposapakeriri obameniteri berainchari apitetirori yotaneri. Osamani okantaka impasaborotabakajeitaka aisati yatikabakajeitaka osheki obameniteripe. Antsikoitani inkantajeitanaka.
36
37 Ompoimatitanaja campana ari impiyajeitanajara jananekipe anta obametantsiki. Yakatsajeitanakeri apiteroiteni Zumiga yora Paco Yunque. Atsarajeitacha obametantsiki berajetainchari intarori yotanerinte, inkiapakera bametinkari. Ari isantikojeitanake maroni. Yamenanakeri bametinkari marojeini katsimaitanake ishiyanakari soraro inkanti: —¡Pisaikajeite! Impoimatakaitiro imposapakerora karipetape ari isaikajetaitanake maroni obameniteripe. Iritya bametinkari ari isaikapai isankinatantamento ari inkajemajeitiri aparope jananeki inkamitakotiri antaberentsi ñanatakotiriri shimape. Ipeyetapakerira bametinkari obaperite sankenapanaro, ari iñanatakotiro aisati isankenatakotiro inotate iribiroki. Iritya Humberto Grieve inkempejimotapakari iyaripetateki Paco Yunque ari ipapajiri iribirote, isankenarepana jero irapishite. Irokea isaraitabakeri ibaperite sankenapanaro yantabetakari Paco Yunque aisati isankenatabakero ibajiro. Inkantita bametinkari: “Humberto Grieve”, ijatitanaka Grieve aisati impapakeri yantabere Paco Yunque inkemetakakaro irashi. Inkantita bametinkari: “Paco Yunque”, obakera inkobanakero Yunque yantabere isankinabetakari obaperiteki sankenapana ari ompeimotanakari. —¿Pimpiakerompa —isampitiri bametinkari— tempa panteroji? Te iyote Paco Yunque paita opiapitsatantanakariri ibaperite isankenabetakari isankenapanate, pashibentanaka, imajeretanake ari yoiyotanaka. —Aitanaji —inkantiri bametinkari, impoiji isankenatakotiro iribiroteki tera imperiji yantabere Paco Yunque. Impoiji pashinipera irosati impajeitiri yantabere. Intsonkanakerora bametinkari yamenayetiro antaberentsipe, ari inkiapake Director jebatakantirorira Yotantsipanko. Inkatiyajetaitanake bametinkari jeri jananekipe ibetsajeitabakari. Irikea Director yamenashireapakeri marojeini obameniteripe impoiji ishintsinatake iñabeti inkantajeitiri:
38 —¡Pisaikajeite! Meka Director isampitakeri bametinkari: —¿Piyotakekea janinka obameniteri iyosanotatsiri pobametantika? ¿Pantajeitakerompa antaberentsi semanatakotatsiri namenantabakearori? —Je, Director nantajeitakero —inkantanake bametinkari—. Obakeranenta intsonkajeitakero. Anakotaintsiri nota iri akerori Humberto Grieve. —¿Jaokakea meka yantabere? —Jeroka Director, yantabere. Yamenanakero bametinkari iro onkonoayetakara antaberentsipe yantayetakeri obameniteripe ari iñajiro antaberentsi osankinatakota ibajiro Humberto Grieve. Impitari Director, ari yamenanakero osami antaberentsira. —Aribe kametsa —inkantanake Director, inkimoshiretanake. Yantaitita sankenamentotsiki impoiji ari yamenamintsajeitakeri obameniteripe. Impoiji ishintsitanake iñabetanake tsamesanonenta: —Pantajeitakerira antaberentsi, mekaya kametsaperotaintsiri irointi irashi Humberto Grieve. Meka osankinatakotya ibajiro ara Monkarakira Yotakantatsiri anakotantatsiri semanaki, isankenatakotya obameniteri anakotantaintsiri berachari intarori yotaneri. Pisokijanake Humberto Grieve. Marojeini jananeki yamenajeitanakeri Humberto Grieve, ishitobanake ishemetake inkatimotaitaparo isankenamentote bametinkari. Yabakotakeri Director ari inkatiri: —Aribe, Humberto Grieve. Nobetsatimpi. Ari inkantajeityarime marojeini jananekipe. Kametsatake. Impitsokanaja Director ari yamenajeitiri obameniteripe impoiji inkantajeitiri: —Ari pinkemejeityarime marojeini pishiyempari Humberto Grieve. Pishiyempari inkametsati iyosanoti. Papipininterome yobameyetimpiri pikemetantyariri. Pinkametsajeite katsini, inkemetara jananeki iyosanoti. Aririka pishiyajeityari, ari pajeitake aparope kimoshiretakayempiri ontsonkanakearika osarentsi aisati ari osankinatakotakia pobajiro ara Monkarakira Yotakantatsiri ashi Yotantsipanko, kemetakakarori irashi Humberto Grieve. Amenabaketa pokapajatsine semanaki, ariyata intimaje pashini obameniteripe bametantatsine inkantayetirori antaberentsipe, kemetarori yantakeri Humberto Grieve. Iro noyakotiri.
39
40
41 Ari imajiretanake Director. Maroni obameniteripe impampitsashireanaka ari yaminajeitiri Humberto Grieve. ¡Aribe Grieve! ¡Kametsa pisankinatakeri antaberentsira! ¡Irotake kametsataintsiri! ¡Iri anakotaintsiri maroni obameniteripe! ¡Yarepinibeta osamani! ¡Antantinkari inati! ¡Yamenajeibetakari! ¡Ipabakotakerira Director! ¡Iri anakotaintsiri Humberto Grieve, iyoperosanoti yanakotakeri berainchari intarori yotaneri! Ari Director ibetsatanajari bametinkari, ipasonkitanajiri obameniteripe, inkatiyajeitanaja ijatanajira, ari ishitobaitanaji. Impoiji inkanti bametinkari: —¡Pisaikajeite! Intsitonkajeitanakaro iyaripetatepe isaikajeitantanakari maroni obameniteripe. Yora bametinkari inkantiri Grieve: —Pijate pisaikapaje. Kimoshireitanake, Humberto Grieve, impiyaitanaja iyaripetateki. Yabishimotanajirira Paco Fariña, ari yoinijanakeri inene. Ari inkenaitanaji bametinkari isankenamentoteki impoiji isankenatapaji iribiroteki. Inetsikeaji iñabetiri Paco Fariña yora Paco Yunque: —Pameneri bametinkari, isankenatakotatiro pibajiro ara iribiroteki, tera pimperiji pantabere. ¡Pamenerite! Eiroya meka ishinetimpi pijataje pibankoki ari yoimisaikabakempi. ¿Paitakea pisarantakarori pisankenarepana? ¿Jaokampa pobabetanakarori? Te yakeji Paco Yunque irosati yoiyotaka. —¡Pinkante! —yapibetajari inkantiri Paco Fariña—. ¡Pakekite! ¿Paitampa kari pakanta? ¿Jaoka pijokanakerori pantabere? Ari yoiyotanaka Paco Fariña yameniri Paco Yunque iñatiri iranaka. Ari intakotanakari, inkantirikea: —¡Pipeakotyaro! ¡Eiro piratsi! ¡Pipeakotyaro! ¡Eiro pobashireta! ¡Tsame añatsatyaro nokashiyamento! ¡Ontimakoti torres kisaripe! ¡Pimpeakotyaro! ¡Ari nompakempiro nonkashiyamento! ¡Eiro pimasontititsi! ¡Eiro pirajatsi! Irosati ira Paco Yunque yoiyotanakara.
42
43 Paco YunQUe espanol
44 Cuando Paco Yunque y su madre llegaron a la puerta del colegio, los niños estaban jugando en el patio. La madre le dejó y se fue. Paco, paso a paso, fue adelantándose al centro del patio, con su libro primero, su cuaderno y su lápiz. Paco estaba con miedo, porque era la primera vez que venía a un colegio y porque nunca había visto a tantos niños juntos. Varios alumnos, pequeños como él, se le acercaron y Paco, cada vez más tímido, se pegó a la pared y se puso colorado. ¡Qué listos eran todos esos chicos! ¡Qué desenvueltos! Como si estuviesen en su casa. Gritaban. Corrían. Reían hasta reventar. Saltaban. Se daban de puñetazos. Eso era un enredo. Paco estaba también atolondrado porque en el campo no oyó nunca sonar tantas voces de personas a la vez. En el campo hablaba primero uno, después otro, después otro y después otro. A veces, oyó hablar hasta cuatro o cinco personas juntas. Era su padre, su madre, don José, el cojo Anselmo y la Tomasa. Con las gallinas eran más. Y más todavía con la acequia, cuando crecía… Pero no. Eso no era ya voz de personas, sino otro ruido, muy diferente. Y ahora sí que esto del colegio era una bulla fuerte, de muchos. Paco estaba asordado. Un niño rubio y gordo, vestido de blanco, le estaba hablando. Otro niño, más chico, medio ronco y con blusa azul, también le hablaba. De diversos grupos se separaban los alumnos y venían a ver a Paco, haciéndole muchas preguntas. Pero Paco no podía oír nada, por la gritería de los demás. Un niño trigueño, cara redonda y con una chaqueta verde muy ceñida en la cintura, agarró a Paco por un brazo y quiso arrastrarlo. Pero Paco no se dejó. El trigueño volvió a agarrarlo con más fuerza y lo jaló. Paco se pegó más a la pared y se puso más colorado. En ese momento sonó la campana, y todos entraron a los salones de clase. Dos niños —los hermanos Zumiga— tomaron de una y otra mano a Paco y le condujeron a la sala de primer año. Paco no quiso seguirlos al principio, pero luego obedeció, porque vio que todos hacían lo mismo. Al entrar al salón se puso pálido. Todo quedó repentinamente en silencio y este silencio le dio miedo a Paco. Los Zumiga le estaban jalando, el uno para un lado y el otro para el otro lado, cuando de pronto le soltaron y lo dejaron solo. El profesor entró. Todos los niños estaban de pie, con la mano derecha levantada a la altura de la sien, saludando en silencio y muy erguidos. Paco, sin soltar su libro, su cuaderno y su lápiz, se había quedado parado en medio del salón, entre las primeras carpetas de los alumnos y el pupitre del profesor. Un remolino se le hacía en la cabeza.
45 Niños. Paredes amarillas. Grupos de niños. Vocerío. Silencio. Una tracalada de sillas. El profesor. Ahí, solo, parado, en el colegio. Quería llorar. El profesor le tomó de la mano y lo llevó a instalar en una de las carpetas delanteras junto a un niño de su mismo tamaño. El profesor le preguntó: —¿Cómo se llama usted? Con voz temblorosa, Paco respondió muy bajito: —Paco. —¿Y su apellido? Diga usted todo su nombre. —Paco Yunque. —Muy bien. El profesor volvió a su pupitre y, después de echar una mirada muy seria sobre todos los alumnos, dijo con voz de militar: —¡Siéntense! Un traqueteo de carpetas y todos los alumnos ya estaban sentados. El profesor también se sentó y durante unos momentos escribió en unos libros. Paco Yunque tenía aún en la mano su libro, su cuaderno y su lápiz. Su compañero de carpeta le dijo: —Pon tus cosas, como yo, en la carpeta. Paco Yunque seguía muy aturdido y no le hizo caso. Su compañero le quitó entonces sus libros y los puso en la carpeta. Después, le dijo alegremente: —Yo también me llamo Paco. Paco Fariña. No tengas pena. Vamos a jugar con mi tablero. Tiene torres negras. Me lo ha comprado mi tía Susana. ¿Dónde está tu familia, la tuya? Paco Yunque no respondía nada. Este otro Paco le molestaba. Como éste eran seguramente todos los demás niños: habladores, contentos y no les daba miedo el colegio. ¿Por qué eran así? Y él, Paco Yunque, ¿por qué tenía tanto miedo? Miraba a hurtadillas al profesor, al pupitre, al muro que había detrás del profesor y al techo. También miró de reojo, a través de la ventana, al patio, que estaba ahora abandonado y en silencio. El sol brillaba afuera. De cuando en cuando, llegaban voces de otros salones de clase y ruidos de carretas que pasaban por la calle.
46 ¡Qué cosa extraña era estar en el colegio! Paco Yunque empezaba a volver un poco de su aturdimiento. Pensó en su casa y en su mamá. Le preguntó a Paco Fariña: —¿A qué hora nos iremos a nuestras casas? —A las once. ¿Dónde está tu casa? —Por allá. —¿Está lejos? —Sí… No… Paco Yunque no sabía en qué calle estaba su casa, porque acababan de traerlo, hacía pocos días, del campo y no conocía la ciudad. Sonaron unos pasos de carrera en el patio, apareció en la puerta del salón Humberto, el hijo del señor Dorian Grieve, un inglés, patrón de los Yunque, gerente de los ferrocarriles de la «Peruvian Corporation» y alcalde del pueblo. Precisamente a Paco le habían hecho venir del campo para que acompañe al colegio a Humberto y para que juegue con él, pues ambos tenían la misma edad. Sólo que Humberto acostumbraba venir tarde al colegio y esta vez, por ser la primera, la señora Grieve le había dicho a la madre de Paco: —Lleve usted ya a Paco al colegio. No sirve que llegue tarde el primer día. Desde mañana esperará a que Humberto se levante y los llevará usted juntos a los dos. El profesor, al ver a Humberto Grieve, le dijo: —¿Hoy otra vez tarde? Humberto, con gran desenfado, respondió: —Me he quedado dormido. —Bueno —dijo el profesor—. Que ésta sea la última vez. Pase a sentarse. Humberto Grieve buscó con la mirada donde estaba Paco Yunque. Al dar con él, se le acercó y le dijo imperiosamente: —Ven a mi carpeta conmigo.
47 Paco Fariña le dijo a Humberto Grieve: —No. Porque el señor lo ha puesto aquí. —¿Y a ti qué te importa? —le increpó Grieve violentamente, arrastrando a Yunque por un brazo a su carpeta. —¡Señor! —gritó entonces Fariña—, Grieve se está llevando a Paco Yunque a su carpeta. El profesor cesó de escribir y preguntó con voz enérgica: —¡Vamos a ver! ¡Silencio! ¿Qué pasa ahí? Fariña volvió a decir: —Grieve se ha llevado a su carpeta a Paco Yunque. Humberto Grieve instalado ya en su carpeta con Paco Yunque, le dijo al profesor: —Sí, señor. Porque Paco Yunque es mi muchacho. Por eso. El profesor sabía esto perfectamente y le dijo a Humberto Grieve: —Muy bien. Pero yo lo he colocado con Paco Fariña, para que atienda mejor las explicaciones. Déjelo que vuelva a su sitio. Todos los alumnos miraban en silencio al profesor, a Humberto Grieve y a Paco Yunque. Fariña fue y tomó a Paco Yunque por la mano y quiso volverlo a traer a su carpeta, pero Grieve tomó a Paco Yunque por el otro brazo y no lo dejó moverse. El profesor le dijo otra vez a Grieve: —¡Grieve! ¿Qué es esto? Humberto Grieve, colorado de cólera, dijo: —No, señor. Yo quiero que Yunque se quede conmigo. —Déjelo, le he dicho. —No, señor. —¿Cómo?
48 —No. El profesor estaba indignado y repetía, amenazador: —¡Grieve! ¡Grieve! Humberto Grieve tenía bajos los ojos y sujetaba fuertemente por el brazo a Paco Yunque, el cual estaba aturdido y se dejaba jalar como un trapo por Fariña y por Grieve. Paco Yunque tenía ahora más miedo a Humberto Grieve que al profesor, que a todos los demás niños y que al colegio entero. ¿Por qué Paco Yunque le tenía tanto miedo a Humberto Grieve? Porque este Humberto Grieve solía pegarle a Paco Yunque. El profesor se acercó a Paco Yunque, le tomó por el brazo y le condujo a la carpeta de Fariña. Grieve se puso a llorar, pataleando furiosamente en su banco. De nuevo se oyeron pasos en el patio y otro alumno, Antonio Gesdres —hijo de un albañil—, apareció a la puerta del salón. El profesor le dijo: —¿Por qué llega usted tarde? —Porque fui a comprar pan para el desayuno. —¿Y por qué no fue usted más temprano? —Porque estuve alzando a mi hermanito y mamá está enferma y papá se fue a su trabajo. —Bueno —dijo el profesor, muy serio—. Párese ahí… Y, además, tiene usted una hora de reclusión. Le señaló un rincón, cerca de la pizarra de ejercicios. Paco Fariña se levantó entonces y dijo: —Grieve también ha llegado tarde, señor. —Miente, señor, —respondió rápidamente Humberto Grieve—. No he llegado tarde. Todos los alumnos dijeron en coro: —¡Sí, señor! ¡Sí, señor! ¡Grieve ha llegado tarde! —¡Psch! ¡Silencio! —dijo malhumorado el profesor y todos los niños se callaron. El profesor se paseaba pensativo.
49 Fariña le decía a Yunque en secreto: —Grieve ha llegado tarde y no lo castigan. Porque su papá tiene plata. Todos los días llega tarde. ¿Tú vives en su casa? ¿Cierto que eres su muchacho? Yunque respondió: —Yo vivo con mi mamá… —¿En la casa de Humberto Grieve? —Es una casa muy bonita. Ahí está la patrona y el patrón. Ahí está mi mamá. Yo estoy con mi mamá. Humberto Grieve, desde su banco del otro lado del salón, miraba con cólera a Paco Yunque y le enseñaba los puños, porque se dejó llevar a la carpeta de Paco Fariña. Paco Yunque no sabía qué hacer. Le pegaría otra vez el niño Humberto, porque no se quedó con él, en su carpeta. Cuando saldrían del colegio, el niño Humberto le daría un empujón en el pecho y una patada en la pierna. El niño Humberto era malo y pegaba pronto, a cada rato. En la calle. En el corredor también. Y en la escalera. Y también en la cocina, delante su mamá y delante la patrona. Ahora le va a pegar, porque le estaba enseñando los puñetes y le miraba con ojos blancos. Yunque le dijo a Fariña: —Me voy a la carpeta del niño Humberto. Y Paco Fariña le decía: —No vayas. No seas zonzo. El señor te va a castigar. Fariña volteó a ver a Grieve y este Grieve le enseñó también a él los puños, refunfuñando no sé qué cosas, a escondidas del profesor. —¡Señor! —gritó Fariña—. Ahí, ese Grieve me está enseñando los puñetes. El profesor dijo: —¡Psch! ¡Psch! ¡Silencio!… Vamos a ver… Vamos a hablar hoy de los peces, y después, vamos a hacer todos un ejercicio escrito en una hoja de los cuadernos, y después me los dan para verlos. Quiero ver quién hace el mejor ejercicio, para que su nombre sea inscrito en el Cuaderno de Honor del Colegio,
50 como el mejor alumno del primer año. ¿Me han oído bien? Vamos a hacer lo mismo que hicimos la semana pasada. Exactamente lo mismo. Hay que atender bien a la clase. Hay que copiar bien el ejercicio que voy a escribir después en la pizarra. ¿Me han entendido bien? Los alumnos respondieron en coro: —Sí, señor. —Muy bien —dijo el profesor—. Vamos a ver. Vamos a hablar ahora de los peces. Varios niños quisieron hablar. El profesor le dijo a uno de los Zumiga que hablase. —Señor —dijo Zumiga—: Había en la playa mucha arena. Un día nos metimos entre la arena y encontramos un pez medio vivo y lo llevamos a mi casa. Pero se murió en el camino… Humberto Grieve dijo: —Señor: yo he cogido muchos peces y los he llevado a mi casa y los he soltado en mi salón y no se mueren nunca. El profesor preguntó: —Pero… ¿los deja usted en alguna vasija con agua? —No, señor. Están sueltos, entre los muebles. Todos los niños se echaron a reír. Un chico, flacucho y pálido, dijo: —Mentira, señor. Porque el pez se muere pronto, cuando lo sacan del agua. —No, señor —decía Humberto Grieve—. Porque en mi salón no se mueren. Porque mi salón es muy elegante. Porque mi papá me dijo que trajera peces y que podía dejarlos sueltos entre las sillas. Paco Fariña se moría de risa. Los Zumiga también. El chico rubio y gordo, de chaqueta blanca y el otro, cara redonda y chaqueta verde, se reían ruidosamente. ¡Qué Grieve tan divertido! ¡Los peces en su salón! ¡Entre los muebles! ¡Como si fuesen pájaros! Era una gran mentira lo que contaba Grieve. Todos los chicos exclamaban a la vez, reventando de risa: —Ja! Ja! Ja! Ja! Ja! ¡Miente, señor! Ja! Ja! Ja! Ja! Ja! ¡Mentira! ¡Mentira!
bibliotecadigital.bnp.gob.peRkJQdWJsaXNoZXIy MjgwMjMx