Abraham valdelomar Hipocampo penebires shipibo-Konibo - espanol
Hipocampo penebires shipibo - konibo - espanol
Hipocampo penebires. Shipibo-konibo - español © Biblioteca Nacional del Perú Av. De la Poesía 160, San Borja, Lima, Perú www.bnp.gob.pe Ministra de Cultura Soraya Altabás Kajatt Jefe institucional de la Biblioteca Nacional del Perú Juan Yangali Quintanilla Director de la Dirección del Acceso y Promoción de la Información Leandro Villalobos Terán Título original: El hipocampo de oro Autor: Abraham Valdelomar Edición y adaptación de textos: Gerson Rivera Cisneros Traducción de textos al shipibo-konibo: Josué Rodriguez Gonzales Supervisión de contenido: Trilce Calluco Miranda y César Chumbiauca Sánchez Imágenes: Malkiel Moreno Aznaran Diseño y diagramación: Raquel Villegas Espinoza Primera edición: mayo de 2026 Tiraje: 1000 ejemplares Hecho el Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú N.º 2026-05272 Impreso en Línea Gráfica C & A E.I.R.L. Jr. Huaraz 1712, Breña Lima, Perú
Hipocampo penebires shipibo - konibo - espanol
Presentación La Biblioteca Nacional del Perú pone a disposición de las lectoras y los lectores esta edición bilingüe shipibo-konibo-español de El hipocampo de oro, cuento de Abraham Valdelomar que forma parte del patrimonio literario peruano y que conserva, hasta hoy, una singular capacidad para despertar la imaginación, la sensibilidad y el asombro. Esta obra ya se encontraba disponible en formato digital; sin embargo, con la presente edición impresa, la Biblioteca Nacional del Perú busca ampliar sus formas de circulación y acercarla a nuevas comunidades lectoras. El paso del entorno digital al libro físico permite fortalecer el acceso, la preservación y la apropiación de una obra fundamental de nuestra tradición narrativa, ahora también disponible en shipibo-konibo bajo el título Hipocampo penebires. En este relato, Valdelomar nos conduce hacia un universo de belleza marina, misterio y deseo. La historia de la señora Glicina y del hipocampo de oro se despliega entre la orilla del mar, la noche, la aparición de un ser fantástico y la búsqueda de aquello que parece imposible de poseer: la felicidad, la belleza y la plenitud. Con una prosa delicada y profundamente visual, el autor construye un cuento en el que la fantasía dialoga con preguntas esenciales de la existencia humana.
Publicar El hipocampo de oro en shipibo-konibo y español expresa el compromiso de la Biblioteca Nacional del Perú con la democratización del acceso al libro, la lectura y la memoria escrita. Esta edición busca que una obra relevante de nuestra tradición literaria pueda circular también en una de las lenguas originarias más importantes de la Amazonía peruana, hablada por comunidades que han preservado saberes, formas de creación y modos propios de relación con la naturaleza, la palabra y el mundo. Traducir un clásico peruano a una lengua originaria no es únicamente trasladar un texto de un idioma a otro. Es abrir un nuevo espacio de encuentro entre tradiciones culturales, ampliar los caminos de la lectura y reconocer que la literatura peruana se fortalece cuando dialoga con la diversidad lingüística del país. La Biblioteca Nacional del Perú entrega esta edición impresa con la convicción de que toda lengua abre una manera distinta de mirar, sentir y narrar el mundo. Que Hipocampo penebires / El hipocampo de oro contribuya a fortalecer el vínculo entre lectura, imaginación e identidad, y a recordar que los clásicos de nuestra literatura siguen vivos cuando son compartidos, traducidos y puestos al alcance de más comunidades lectoras. Juan Yangali Quintanilla Jefe institucional Biblioteca Nacional del Perú
Índice Hipocampo penebires. Shipibo-konibo 10 El hipocampo de oro. Español 32
10
11 shipibo-konibo Hipocampo penebires
12 I Westiora jiwin taxo soishamankeska iká iki westiora yobé ainbonin boo, jatian jawen peibokan niwen wexema, westiora bersaglieri jisachakeska iká iki benomayan xobo koirani. Ja benomayan jane iká iki yoxan Glicina. Ani paron jakoinra niwen soi jiwin metsaira pei rebobo wexema iká iki; poto xetin, ochokea nasi ikainxon poto bekin, jenemea yoina icha mebiya xoiya meshota iká iki, itan, xoon atan xoon atankin, jawen taxo oshi shokores tanxana iká iki. Ochoxonbi, soi jiwi yoia iki westiora wekita teki, witákeska tayanresai rakamakin Yoxan Glicinanin xobo iká iki maxkoshoko itan matsotashaman. Yomeraibaon jema maxkoshokonko, jabicho iká iki moabi jain jaa joniboxaran joxo ainbo. Ani, xoa, wacho, ishton, xontakotian, ja yoxan Glicina westiora mananxaweya ika iki. Westiora mananxawe iora xoa, itimares, iitimabi, bariapan, jaweranobi kayosma gaviota jakomati sai ikaikeskati jishtenkaikaketi; toa toatani pexkan itan mapo testo pia rekenshokeskaakin pikoa iki; rabé tosó beon potai axea ika iki, isin tenekin airama ikaxbi; aniparo onankasa iki; jatibitian yantani yamekainain jabakaskin ikoni yoia iki itan, Alemanianin jawe atipanyama shinanaikeska ika iki, nato shinameeti aká iki: —Nato nete riki mananxawebo betan jakoma. Tsasikaina pekao, yoiribia iki: —Jakoinra xabá riki westiora onisti janso jaweki... Jatian jatibitian jabi ichamashoko yoiribikin keyoa iki, jaa iikirana iamax aabeirana jawekibo.
13
14 II Metsaira, iora jawekinin maxkata itan onantibires, iká iki yoxan Glicinanin maxkoshoko xobo, jan ointi kini rabé iká iki wisobo itan rabe xobi soi kenshoshamankeska chankabekona, itan aniosibo jishtimashokoakin jato xaran itan berokexnikeska xaran iwestiora triangulokeska chankata ointi itina. Jawen berobo iká iki, ochomashoko kexkebekona, chaxobaonakeska. Jawen bichi iká iki joxo coco xookan jene joxo xenikeska; jaskaribi, jakonshokores itina, bechon onsatamabi ikaikeska, jaskarabo yoxan Glicina jishtia iki oribo metsaira iki kai, iora jakon soishoko iikaini, metsá jaweki jaskaratani banetai jisá ointi iká iki. Yoiti atipanke westiora mapó akana kikin jakoinra penebires joniakana.
15
16
17
18 IIi Jaskaribi yoxan Glicina raroma iká iki: benomaya itan bake bakeaosma. Benomaya akin yoiti iki jawen noimisti iamax keenti jaweki moa mawata iká iki, ani parokiri ja xoboshokon wanoti jaweki jakoinrama kopi. Westiora nete ani paro senenain ochó westiora barco tson oinyosma jishtia iki. Moatian nonti jisá iká iki jan Colombo Wetsa Nete nokoi iamax merai kaníkeska. Senen iaketana itan velabo mawatabo, jiwi chankata maxkoshobo, rebo resto itan penebires jaki westiora ani paro jenemea onsá jaweki reyaka. Ja barco beyame kexá nokota iki, ikaxbi jayaomakeska ika iki jamakan westiora jan boaiya: westiora jakoinra itan shinanya joni, príncipe Lohengrin jisaira, Parsifalnin jakoinra bake. Ja yamera, ja jakoinra joni yoxan Glicinanain xobon iká iki. Jaa betan oxaa iki jan jawebi yokatamabi, jaa rabekan shinanmeran keenanai kopi; shinanmeran moa onantikana iká iki, keennabekonai ikana iki, betsó iananax manokainbekona iká iki, jatian, nete xabataitian, ja penébires nave jaan boai betan koin kextomeran manota iki. Ja basimashoko noiyanana iká iki jaskarabiri iti jaweki ikákeska. Jatian ja yoxan Glicina jatianbi iká iki ja maxkoshoko xobomea benoma ainbo.
19 IV Kimisha baritia winota iki, kimisha oxe, kimisha simana, kimisha yamé. Jatian, nato nete seneanki, ja yoxan Glicina jene kexá kaa iki, surkiri. Jainmashaman oinabi jema ochota iki. Tawa peotabo itan chikebo maxkoshopakea iki; peibo, ochotax, oina kextomashoko ika iki itan mashi xanameranoax niwe pikotai namana iamax matsia iki, bari irake akanaitiankeska penebires ika iki. Barcobo, jawen nachankabo oken kensho iaketana, ani paro kawanain maxkoa iki itan nenke yoshoki iamax boshtikeskaki maxkoshoko ika iki. Yoxan Glicinanin jene kexá mechaki jawen tae soi jamabo jeneboa iki. —¿Jaweranoki mia kai, yoxan? —aka iki westiora pené jaweki biai jonin. Oribo moa kayamawe, nato netebo jenemea yoina orobires (jene kabayo) pikotai kopi jawen jimi copa benai. —¿Jatian jawekeskaaxon orobires jene kabayo pikota en onanti iki? –yokata iki yoxan Glicinanin. —Jamatabo baneta penebires yametaitian mashi mecha ikain jeneai... Benomaya karesa iki kakin westiora yomerai bakeranon meraa iki: —¿Jaweranoki mia kai, yoxán? —aka iki—. ¿Miaki hipocampo penebires iki rakéyamai? Nato orabora bero benaibo pikotai —aribaa iki ja yosin. —¿Jatian jawekeskaaxon en onanti iki ja hipocampo penebires pikotai? —Yametaitianra itan jawebi moa ninkati yamaketianra ani paronko jawen koxin xooin ika non ninkatai. Benomaya kaa iki kakin westiora bake peota biai meraa iki: —¿Jawerano mia kai, yoxán? —yokata iki—. Ramabira hipocampo penebires durazno joainkoniax rabé yoinameranoax pikotai…
20
21 —¿Jatian jawekeskaaxon en onanai hipocampo jainoax pikotai? —Yamé jawebi ninkati yamaketianra westiora yapa joebires peiya winonoxiki ja ani paron jishitiamabi… Benomaya kaa iki. Bari jikia iki. Yantan joshinketian, jawen yora yankona iki. Yametaitian benomaya westiora maxkoshoko repinte ikain manai yakata iki.Jaskara iketian kexá mechá ikain westiora jain jamata joeti peokota iki. Bechonmeran westiora yapa joebires biri iká iki, koshi xoin ikatonin xabá patsen aka iki. Oxe, nai pontetaton kaxketa iki, jishtishaman itan wetsaresbi jisabo ointi ika iki. Westiora yoina penebires bechonainoax pikota iki itan, yamemeran,joe joetanibaon yame yankon ikain jawen yora rakoa jisá iká iki. —¡Eri, ea omisa! —ika iki—. Ea riki rey itan nokon reino ikain iora raro. ¡Jawetibires bebon raro riki nato peota nokon ikabo ruin bebonbires! —¿Jawe kopiki airakin min ea omisa, joní? —benomayan yokata iki—. Westiora reyninra min keenakeska mia raro imati iki. Jatibi jaa kenaibora seneanti iki. Min jonibo raroti yokawe jatianra jabaon mia meniti iki… —Eh, jakoinra itan metas yoxan —hipocampo penebires jishtenkaina iki—. Nokon jonibaonra jato jatibi jayatabo ea menikanti atipanke, jaton jati neteyabi, ja iki mina, ikaxbi raro meniama. ¿Jaweki nato wiso makanshokobo tsinkitinin ea axonti iki? ¿Jaweatiki jene joeyoma chichó nokon palacio bewabo en keenti iki? ¿Jaweatiki topontimati lamac koshi sontarobo jene chichó nokon reino merati kaitian yamé joenaibo ea keenti iki? ¿Jaweki, yuyos niibo, jawen peibo bexnan meskokeska jisabo? Enra jatibi ani paromeran ikabon raro atipanke, ikaxbi jabaon nokona atipayamakanke, ea rey iketian, eara meskokeska jaweki keenai itan nokon yonitabaon keenaibo mesko iki; eara meskokeska jimiya iki. —¿Jatian jawekeska jaweki mia keenaibo iki jaabo, hipocampo joebires, joní? —yoxan Glicina keentania iki. —Ja riki jaskara, nokon yoxan — ariba iki naton — eara jaskati ikana jatianbicho pikota jisaya iki. Westiorabicho hipocampo penebiresra jake, ja iki, westiora hipocampo rarebobicho ja yoi. Ani paro
22
23 chichora meskokeska yoina ikanai: ikon meskó yapa sontarobo, campas, Konin ewabo, kaboribo… Hipocampo penebiresmabo noabo iki jaabo. —¿Jatian maton jonibaonra onanke jawekibo keeni onitsapitai? —Ja riki nokon fortuna: onanyamakanon. Nokon jonibaon onanpainra ikanai jaton rey jawen keenyamai jawekibo, bitikoma jawekibo, ani jonibo moa jakoanyamakanai itan ea ikoanbakanon jato akaikeskaribikin. Nokon reinora raas iti iki. Jatian meskoti chexakatibi, nokon yoxan, rei iti riki jatibitian jakon jaweki, shinanmran jakon iti… Jatian iorai onisibi neskariba iki: —Yamarake rei ikax jimiki itan kayaki onitsapiti, itan jonibaon katea jati, bechitenyama yama tson reikan kawan onanxonamabi. —¿Jatian onanti atiapana, yosi hipocampo penebires, jawerin ja keenai jawekibo itan jaweratorin ja kopi isin tenekanai? Hipocampo penebires kexáki ochomawe; yami itina penekan anikan rakoa xotobaon bachikeska itan, jenemea joakeska, jatian jawen jina shakota iki joyota yoshokaini, yoia iki: —Eara ikai, nokon yoxan, westiora jaweki jabicho. Nokon berobora, nokon metsa berobo — jatian noibashona ika bechon keyotaton—, nokon metsa berobora nokonama iki. —¿Minama riki, yosi hipocampo penebires? —ika iki benomaya ratetax. —Nokon metsa berobo nokonama iki —ika iki beokainax koshin joini jawen yora penebires berokainax—. Nato berobo min oinaira basima ikai bakishkkamanres iti iki, jawerano ja ora bari toro naponbekon xatetaikaman. Oxebora, eara bena beroboyabo iti jake, jatian bena berobo en biamaxra, jawebioma nokon reino ikain ea kai. Jabichoma iki: oxebotibira bena jimiya ea iti jake, jan riki nokon yora jakon imai; jatian en biamara, joeyoma ea ikai. Oxebotibira jiwi joaya ea iti jake, jan riki ea koshi onan shinanbo ea menia jaskaaxon nokon jema nea jakoankin ea oireskanti kopi, jatian en biamara, chinita yapa ea iti iki itan jakoma yapa ea iti iki, ea iki ja reibo rekenxona. Nokon jonibora onan shinanyabo itima iki itan jaweranoaki jawekiakanti iki ixon onanyamakanke, jaweranoaxki joe joai; metsa jaweki onanyamakanke jaskaribi beron jonea jawekikan jawranoki ixon onanyamakanke.
24 Yoxan Glicinara shoko netekaina iki jatian hipocampo penebires chibanresa iki: —Yoxan, nokon jati riki, isin teneax itan raro iikaina, jatibitian koshiax iká. Nokon raro, nokon onantima raro iki bena berobo benati; benati, ointi, noiti itan jainoax… yometsoati, nokona iti, eiba iti. ¡Westiora iketian rarorti, jatiobi oxe iti! Jainoax iwanaxra kabori joai: nato netebo winotabaonra nonkon raro jawekibo namana iki, keyonaketianra ea raketai, enra onanke keyorai ixon, jawetio basires ikai, jaskaribira ea onitsapiti kai, wetsabo benai, jakiribi peoribiti. ¡!Jatian berobobicho iketianra ¡Ikaxbi jimikan! ¡Jatian jiwi joakan! ¡Oinkayata nokonjawekibo! Westiora isin rabe chonka posaka netetibi pikotai. Basimashoko raro. Ikaxbi ea ikoanwe: onitsapitara jakon iki. Ja ikon iki nokon ani masa shinanti bena berobo benaikaman; ikaxbi jawetianki en merai,, jawetianki shinan tsokasmeran ea raroai, jawetianki nokonabo en oinai —enra onanke jawerato berobaonki ea oinxon jaskara iki nokon jati iki ixon ea yoai—, jawetianki rekeaikin ea oinkanai, jawetianki ochoxonbi bena berobaon kikiankin ea oikanai nokon bero joekanra kikiankin jato oinai… —¿Minra wetsa icha berobo akabira iki? —Icha oxebokeska riki ea basi jaa. Min onanke noa hipocampo penebiresbora kabori bebon yosibo iki. Eara bero yankonyabo ika iki, naikeska yankonbo, jene bexnankeska, oa yamé icha jishtinbo non oinaikeska, pexkan rebobo yankokeskabo ani parobo jenetiai aniakeska. Jabora jatibi en yankon oina iki , yankon, yankon… ¿Jaskaribiki winotai? —yokata iki jakon ikoanra akin. —Chibanreswe, chibanreswe… —Eara bero yankonbo ika iki jenemea xobi chanka nokon palacio ikakeska jatian jabo iki ani paro xoo jisa imaibo kikiankin min oinaibo, westiora ochakeskaakin, yamekeskaakin, joni retekanakeskaakin, westiora joi mia seneanxonyamakanakeska, kawan otakeska; nato makan pene wisokeska jan nokon yora kateaketana —ika iki rabiresi—. Itan panshinbo, itan yamebo ita… ¡jatibi metsabo ika iki! Rabé berora yoia iki nato jakoinra joibo kopi: …Westiora melocotonerona
25 rekenana jisá itan noe yobin, raniya itan ininshaman, jawen naminko jawen jene riki bata itan jawen nami, ¡joa pikotai itan pené namanai! —¡Noara iorai axeai! ¡Bená bake ainbobo meraa pekaora, jakon xabarmeran iti moa itikoma iki! Jakoinrashoko iki jato nokoti, jawebi moa non shinanyamai nokoribiti. Nato jawekiainra chonka bebon noa onitsapiti atipanke, jatianra jatibitian onisti jaweki iora raron winoai. Ja onitsapitiribi iki, jaweti bena bake ainbobo, nokokanai raro jisa imai, Ja iki jaskarakeska… enra mia jawe yoiti yamake, yoxan… ikaxbi ja iki keenti iama noiti, bebon, iora bebon. Mato jayá ikanwe, nato maimea jawekibo, jawekibo non shinanai jainkamanres… Jainxon, wetsa jawekin yoikin, mashi mato tsamatain jawen mapo rakana ik, bechón xoo ikain jawen yora potabaini, jaskarameran jawen jina jainmashaman shakota iki paniakeska. Yoiribia iki, benomaya akonbireskin oinbainkin: —Mia yokanon, iora metsá beroboyarin mia, nokon yoxan. —Metsaira jisá —ika iki yoxan Glicina— mato kenaikopi; ikaxbi eara winixonresai. Wetsatianra en shinanai —iriba iki— beroma ikaxmein, noa winiamakeanke; jawerakiax beon jokonti yamakeanke... —Eh, jaskara iketianra xochi mexkaokeax jokonkeanke, iamax nenoax, betonkoainoax —ika iki jawena metoax, westiora makan pené ikainoax. —¿Jatian jawe min ati iki bakish, ochoxon bari toró naponbekon xateai ora, bena berobo min merama ika iki, bena jimi itan bená bimi jiwi berobo? —Minra moa oinai: eara mawanoxiki. Nokon palacio ikain kamabira ea mawanoxiki, jainra ea onankatima iki itan jainxonra westiora mondacarpasnin… ea bikanti iki. Jatian basi winia iki, koshi itan noibatibires. —¿Jaweki min meniti iki, eh penebires rey, nato kimisha jawe bikaskin?
26 —Jatibi ea yokakanketianra en meniti iki. Nokon reinobobi. ¡Jatian jawe jawekibomein en meniti iki! Enra menibirati iki jaskatax raro iti jatibi nokon reino ikain ikamabo. Jatibi jonibo ani paro chichó ikasaibo. Ani paronkoniaxra pikota iki jati nete. Nenora, westiora hipocampo penebires, ea chibanai, ika iki jonibaon rey jonibo beshé yoinashoko, xenashokobo, taponshokobo,xeashokobo inontian. Neno, ani paronkora, miimeta iki ani itan jakoinra axeya jonibo; nenora miimeti benokikanai ramatian jabo itan jai kaibo. Ani parora ika iki jainoax itan iki kai jatixonbi mai kini. Maton raro riki, ja biti atipanyamabo bimati shinan, nenora jake, jene otaxaran. Enra jatibi maton yokataibo meniti atipanke. Mainra ea westiora raenanaiya iki jara moatian nokon papashokon aniakin akina iki. Jara, niti atipanax, eiba jokeanke itan ea menikeanke oxe maxkatabo. Ikaxbira ja iki taxketi atipanyama itan ja iki maiki taxnata. Janra jati nete ribinki itan westiora nokon raebonin jakon jaweki bia. ¿Matoki jaweshoko kenai? —Ikon riki —ika iki yoxan Glicina—. Eara keena iki westiora metsaira joniki ani paronkoniax joa. Westiora yamera en noiya iki. Jatian ea yoia iki: “Kimisha baritia, kimisha oxe, kimisha simana itan kimisha yamé winoketian, keshashoko surkiri katanwe, jatianra noa keennanai jaweki pikotai mia kenaikeska…”. Jaskaribira ea joke itan neno min ea oinai. Jatianra nokon berobo en mia meniti iki, jimi en bochoati iki, itan bimi berobo en benati iki, min ea jaskaaxon noa kenai jaweki min ea menia ea kenaikeska. Yame hipocampo penebires berobo moa nokaa joeta iki, jawen bemana raroa iki itan raroai saki ika iki. —Jakon riki —ika iki ja hipocampo penebires—. Min bakera pikonoxiki. Ea ninkawe itan ea joi ninkaxonwe. Bari pikotaikirira niax mia kanonxiki. Niira min meranoxiki; jainra mia inonxiki; westiora paro baitai itan koshira min shitanoxiki, jatian jatian xooki mayataitianra mia yoyo inonxiki neskati: “Nato jiwi joara, jimira itan nokon bake ainboboshokora hipocampo penebiresna iki”, jatianra wetsaori kexá mia nokonoxiki. Wetsabora jatonbinix benonxikanai. Jawetianki ja joa kimisha reboya iki, ja betan mia jonoxiki, min bakeshokobo min ea meninoxiki, jimi, jiwi bimi, jatianra chibanmai ea mawanoxiki, ikaxbia min bakera moa pikota inoxiki. ¿Moa min benxoa iki? —Eara moa benxokata iki -ika iki yoxan Glicina. Jaskatax jain kati ikain kaa iki.
27 V Jaskara reikan mia yoinikeska, yoxan Glicina paro baitai kexá nokota iki. Ikaxbi jawen nami wexebires ika iki, jawen metotibo wetsankobires chankatabo, itan shokores niti atipana. Westiora iwi naman yakata iki, jatian ja manaon manaa iki, joxo penpenbaon peibokeska, jiwi joa rebobokeska. —¿Jaweranomein ja jiwin rabe bimi iki? —ika iki. —¿Tsoaki eon keenai? —niwemeran westiora soi joi. —Ani paron rey, hipocampo penebiresninra mia yonoti yoiai. Eara joke kimisha chankata joaki rabe beromeran westiora bimi aniaitonin. —¿Ja iki nokon iora noi ea jayata —ika iki ja bimi—, ikaxbi ja iki reykana ja ika iki nokon jakon jabee a raenanai. ¡Xatewe! Jatian yoxan Glicina xatea iki ja jiwi, itan ja bimi winii baneta iki.
28
29 VI Ichamashoko maxkata iki ja ocho ponteta bari toró naponbekon xateti yoxan Glicina nokoketian. Ja hipocampo penebires manaa iki tsokasyananbi. —¡Nokon masen jimi bochoawe! —ika iki. Jatian ja ainbokan isimeti jawe sai iamabiresi, xocho chopeta iki, westiora pono xatea iki itan jimi xana baita iki, bakoxi reykan masen bochoaikaman, westiorakin jatibi xea iki. —¡Rabe bimin berobo ea inanwe! —ika iki. Jatian ja ainbo metsisyamabobia iki, joe jatibitian moa nokaa iki itan jawen berobo hipocampo penebires mania iki, jaskaaxon kinimeran aka iki moa jawebi yama. —¡Min berobo ea meniwe jara nokona iki! —ika iki. Jatian ja ainbo, jawe iamai, jawetianbi moa joeyama iki itan ja hipocampo penebires jawen berobo menia iki, jawebi yamaa kinimeran aká iki. —¡Rama nokon bake ea meniwe! —ika iki. —Taxo botanwe jainoa kimisha joa rebo min tsekaa, jatian bakishara min bake pikotai. ¿Jaweki keenai mia menitinin? Jatibi jakon jaweki jonibo jayatara en meniti atipanke, enra jainoa rabé tsamá jaweki en rakanxonti atipanke, ikaxbi westiranabicho….¿Jawerato tsamaki mia kextoaxonti kenai?
30 JAINRES KEYOTA —¡Noiyana! —ika iki ainbo. —Iabano jaskara. ¡Kabano! Miara jaskara keenai. Bakishra, yameta pekao mia mawanoxiki; ikaxbi min bakera jatibitian janoxiki. —Irake, irake, ¡eh, ani paromea rey! ¿Jawemabi riki en mia menia min ea westiora bake menia ikenbi?... Hipocampo penebiresninra moa keyokin joi yoiabo ninkayama iki, jawen yora xoa itan toró, ani paromeran jikia kopi, jawen ikabo soi boobo jenebaini.
31
32
33 espanol Hipocampo De oro
34 I Como la cabellera de una bruja tenía su copa la palmera que, con las hojas despeinadas por el viento, semejaba un bersaglieri vigilando la casa de la viuda. La viuda se llamaba la señora Glicina. La brisa del mar había deshilachado las hermosas hojas de la palmera; el polvo salitroso, trayendo el polvo de las lejanas islas, habíala tostado de un tono sepia y, soplando constantemente, había inclinado un tanto la esbeltez de su tronco. A la distancia, nuestra palmera dijérase el resto de un arco antiguo, suspendiendo aún el capitel caprichoso. La casa de la señora Glicina era pequeña y limpia. En la aldea de pescadores, ella era la única mujer blanca entre los pobladores indígenas. Alta, maciza, flexible, ágil, en plena juventud, la señora Glicina tenía una tortuga. Una tortuga obesa, desencantada, que a ratos, al mediodía, despertábase al grito gutural de la gaviota casera; sacaba de la concha facetada y terrosa la cabeza chata como el índice de un dardo; dejaba caer dos lágrimas por costumbre, más que por dolor; escrutaba el mar; hacía el de siempre sincero voto de fugarse al crepúsculo y, con un pesimismo estéril de filosofía alemana, hacíase esta reflexión: —El mundo es malo para con las tortugas. Tras una pausa, agregaba: —La dulce libertad es una amarga mentira... Y concluía siempre con el mismo estribillo, hondo fruto de su experiencia. Metía la cabeza bajo el romo y facetado caparazón de carey y se quedaba dormida.
35 II Pulcro, de una pobreza solemne y brillante, era el pequeño rancho de la señora Glicina, cuyas pupilas eran negras y pulidas como dos espigas, y tan grandes que apenas podía verse un pequeño triángulo convexo entre estas y los párpados. Sus ojos eran, en suma, como los de los venados. Blanca era su piel como la leche oleosa de los cocos verdes; mas, con ser armoniosa como una ola antes de reventar, se notaba en la señora Glicina una belleza en camino, una perfección en proceso, algo que parecía que iba a congelarse en una belleza concreta. Se diría el boceto en barro para una perfecta estatua de mármol.
36 III Mas la señora Glicina no era feliz: viuda y estéril. Decir viuda no es más que decir que su amor había muerto, porque en aquella aldea de la costa marina el matrimonio era cosa de poca importancia. Un día había aparecido en el lejano límite del mar un barco extraño. Era como un antiguo galeón de aquellos en que Colombo emprendiera la conquista del Nuevo Mundo. Cuadradas y curvas velas, pequeños mástiles, proa chata y áurea sobre la cual se destacaba un monstruo marino. La nave llegó a la orilla en el crepúsculo, pero no tenía sino un tripulante: un gallardo caballero de brillante armadura, fiel retrato del príncipe Lohengrin, el rutilante hijo de Parsifal. Aquella noche, el caballero pernoctó en la casa de la señora Glicina. Durmió con ella sin que ella le preguntara nada, porque ambos tenían la conciencia de que eran el uno para el otro; se habían presentido, se necesitaban, se confundieron en un beso, y, al alba, la dorada nave se perdió en la neblina con su gallardo tripulante. Aquel amor breve fue como la realización de un mandato del Destino. Y la señora Glicina fue desde ese momento la viuda de la aldea.
37 IV Pasaron tres años, tres meses, tres semanas, tres noches. Y, al cumplirse esta fecha, la señora Glicina se encaminó por la orilla, hacia el sur. Poco a poco fue alejándose de su vista el caserío. Las chozas de caña y estera fueron empequeñeciéndose; las palmeras, a la distancia, parecían menos esbeltas y se difuminaban en el aire caliente que salía del arenal, brillante como en acción de gracias al sol. Las barcas, con sus velas triangulares, se recortaban sobre la línea del mar y parecían pequeñas sobre la rizada extensión. La señora Glicina iba dejando sobre la orilla húmeda las delicadas huellas de sus pies breves. —¿A dónde vas, señora? —le dijo un viejo pescador de perlas—. No avances más, porque en este tiempo suele salir del mar el hipocampo de oro en busca de su copa de sangre. —¿Y cómo sabré yo si ha salido el hipocampo de oro? —interrogó la señora Glicina. —Por las huellas fosforescentes que deja en la arena húmeda cuando llega la noche... Avanzaba la viuda y encontró a un joven pescador de corales: —¿A dónde vas, señora? —le dijo—. ¿No tienes miedo al hipocampo de oro? A estas horas suele salir en busca de sus ojos —agregó el mancebo. —¿Y cómo sabré yo si ha salido el hipocampo de oro? —En el mar se oye su silbido estridente cuando cae la noche y crece el silencio. Caminaba la viuda y encontró a un niño pescador de carpas: —¿A dónde vas, señora? —le interrogó—. No tardará en salir el hipocampo de oro por el azahar del durazno de las dos almendras...
38 —¿Y cómo sabré yo dónde sale el hipocampo de oro? —En el silencio de la noche cruzará un pez con alas luminosas antes que él aparezca sobre el mar... Caminaba la viuda. Ya se ponía el sol. En la tarde púrpura, su silueta se tornaba azulina. Caía la noche cuando la viuda se sentó a esperar en una pequeña ensenada. Entonces comenzó a encenderse una huella en la húmeda orilla. Un pez luminoso brilló sobre las olas, un silbido estridente agujereó el silencio. La luna, cortada en dos por la línea del horizonte, se veía clara y distinta. Un animal rutilante surgió de entre las aguas agitadas y, en las tinieblas, su cuerpo parecía nimbado como una nebulosa en una noche azul. Tenía una claridad lechosa y vibrante. Chasqueó las olas espumosas y empezó a llorar desconsoladamente. —¡Oh, desdichado de mí! —decía—. Soy un rey y soy el más infeliz de mi reino. ¡Cuánto más dichosa es la carpa más ruin de mis estados! —¿Por qué eres tan desdichado, señor? —interrogó la viuda—. Un rey bien puede darse la felicidad que quiera. Todos sus deseos serán cumplidos. Pide a tus súbditos la felicidad y ellos te la darán... —Ah, gentil y bella señora —repuso el hipocampo de oro—. Mis súbditos pueden darme todo lo que tienen, hasta su vida, que es suya, pero no la felicidad. ¿Qué me va en estos criaderos de perlas negras que me sirven de alfombras? ¿De qué me sirven los corales de que está fabricado mi palacio en el fondo de las aguas sin luz? ¿Para qué quiero los innúmeros ejércitos de lacmas que iluminan el oscuro fondo marino cuando salgo a visitar mi reino? ¿De qué, los bosques de yuyos, cuyas hojas son como el cristal de mil colores? Yo puedo hacer la felicidad de todos los que habitan en el mar, pero ellos no pueden hacer la mía, porque siendo yo el rey, tengo distintas necesidades y deseos distintos de mis siervos; tengo distinta sangre.
39 —¿Y qué necesidades son esas, señor hipocampo de oro? —interesose la señora Glicina. —Es el caso, señora mía —agregó este— que tengo una conformación orgánica algo extraña. Solo hay un hipocampo, es decir, solo hay una familia de hipocampos. Se encuentran en el fondo del mar toda clase de seres: verdaderos ejércitos de ostras, campas, anguilas, tortugas... Hipocampos no habernos sino nosotros. —¿Y vuestros siervos saben que vos padecéis tales necesidades? —Esa es mi fortuna: que no lo sepan. Si mis siervos supieran que su rey podía tener deseos insatisfechos, cosas inaccesibles, perderían todo respeto hacia la majestad real y me creerían igual a ellos. Mi reino caería hecho pedazos. Y a pesar de todos los dolores, señora mía, ser rey es siempre un grato consuelo, una agradable preeminencia... Y agregó con profunda tristeza: —No hay más grande dolor que ser rey por la sangre y por el espíritu, y vivir rodeado de plebeyas gentes, sin una corte siquiera capaz de comprender lo que es el alma de un rey. —¿Y se puede saber, señor hipocampo de oro, en qué consisten esas necesidades y cuál es la causa de tan doloridas quejas? Acercose a la orilla el hipocampo de oro; alisose las aletas de plata incrustadas de perlas grandes como huevos de paloma y, a flor de agua, mientras su cola se agitaba deformándose en la linfa, dijo: —Me ocurre, señora mía, una cosa muy singular. Mis ojos, mis bellos ojos —y se los acarició con la cresta de una ola—, mis bellos ojos no son míos.... —¿No son vuestros, señor hipocampo de oro? —exclamó asustada la viuda.
40 —Mis bellos ojos no son míos —agregó bajando la cabeza mientras un sollozo estremecía su dorado cuerpo—. Estos ojos que veis no me durarán sino hasta mañana, a la hora en que el horizonte corte en la mitad el disco del sol. Cada luna, yo debo proveerme de nuevos ojos, y si no consigo estos ojos nuevos, volveré a mi reino sin ellos. No solo es esto: cada luna debo proveerme de mi nueva copa de sangre, que es la que da a mi cuerpo esta constelada brillantez; y si no la consigo, volveré sin luz. Cada luna debo proveerme del azahar del durazno de las dos almendras, que es lo que me da el poder de la sabiduría para mantener sobre mí la admiración de mi pueblo, y si no le consigo, volveré sin elocuencia y sería el último de los peces, yo que soy primero de los reyes. Mis súbditos no necesitan la sabiduría e ignoran dónde se nutre, de dónde viene la luz; no comprenden la belleza e ignoran dónde reside el secreto de los ojos... La señora Glicina guardó silencio un breve instante y el hipocampo continuó: —Mi vida, señora, es una sucesión de dolor y de felicidad, es una constante lucha. Mi placer, mi inefable placer consiste en buscar nuevos ojos: buscarlos, mirarlos, amarlos y luego... robarlos, tenerlos para mí, poseerlos. ¡Gozarlos durante una luna, una luna íntegra! Mas luego viene la tortura: en los últimos días mi felicidad se opaca, tengo el temor de perderlos, sé que van a concluirse, que solo han de durarme un tiempo determinado, y que tendré que sufrir, que buscar otros, que comenzar de nuevo. ¡Y si solo fuesen los ojos! ¡Pero y la copa de sangre! ¡Y el azahar del durazno! ¡Ya veis qué tortura! Un dolor que se renueva cada veintiocho días. Una felicidad tan breve. Pero creedme: bien vale el placer tal sacrificio. Bien cierto es que no hay angustia más grande que la mía mientras estoy buscando los nuevos ojos; pero cuando los encuentro, cuando gozo con aquel estado de duda, cuando veo los que son para mí —porque yo comprendo cuáles ojos me están predestinados desde que los veo—, cuando recibo su primera mirada, cuando a través de la distancia los nuevos ojos clavan en los míos sus rayos inteligentes, elocuentes, fascinantes... —¿Habéis cambiado ya muchos ojos?
41 —Tantos como lunas llevo vividas. Sabed que los hipocampos somos más longevos que las tortugas. Yo he tenido ojos azules, azules como el cielo, como el agua clara, como esas noches que dejan ver la Vía Láctea, azules como el borde de las conchas que crecen en la desembocadura de los grandes ríos. Con ellos veía yo todo azul, azul, azul.... ¿Os ocurre lo mismo? —preguntó con una cortesía verdaderamente real. —Continuad, continuad... —He tenido ojos verdes como las algas que crecen al pie de los muros de mi palacio y que son las que dan al mar ese color verde que admiráis tanto, señora. Los he tenido negros, negros como el fondo del mar, como un pecado, como la noche, como la germinación de un crimen, como una deslealtad, como el alma de la sombra; negros como esta perla en la cual termina mi cuerpo torneado —dijo con vanidoso acento—. Y amarillos, y pardos y... ¡todos eran tan bellos! Dos ojos iban sobre el motivo de estos versos: ... De un melocotonero tal el primer y sazonado fruto, velloso y perfumado, en cuya pulpa la fibra es miel y carne, ¡baja la primavera rosa y áurea! —¡Se acostumbra uno tanto! ¡Después de haber encontrado las pupilas nuevas, ya es imposible la paz! Es tan dulce alcanzarlas, que nada importa la angustia que cuesta conseguirlas. Pudiera sufrir diez veces más en este empeño, y siempre la felicidad excedería al sufrimiento. El mismo sufrimiento, cuando es por un par de pupilas nuevas, llega a parecerme una felicidad. Es como... no sabría deciros, señora... pero es el amor, es más que el amor, más, mucho más. Tenéis vosotros, los seres de la tierra, un concepto tan limitado de las cosas...
42 Luego, cambiando de tono, recostaba la cabeza sobre un banco de arena, abandonando su cuerpo al vaivén de las olas, entre las cuales su cola se movía mansa y tranquila como un péndulo. Agregó, mirando fijamente a la viuda: —A propósito, qué ojos tan bellos tenéis, señora mía. —Os parecen bellos —repuso la señora Glicina—porque vos los necesitáis; pero a mí solo me sirven para llorar. A veces pienso —agregó— que, si no tuviésemos ojos, no lloraríamos; no tendrían por dónde salir las lágrimas... —Oh, entonces saldrían del lado izquierdo del pecho, o de aquí, de la frente —dijo señalando la suya, donde brillaba una perla rosada. —¿Y qué haréis si mañana, a la hora en que el horizonte corte por la mitad el disco rojo del sol, no habéis encontrado nuevos ojos, nueva copa de sangre y nuevo azahar de durazno? —Ya lo veis: moriré. Moriré antes de volver a mi palacio, donde no me reconocerían y donde me tomarían por un mondacarpas... Y sollozó larga, dolorosa y conmovedoramente. —¿Qué darías, oh rey de oro, por conseguir estas tres cosas? —Daría todo lo que me fuera solicitado. Hasta mi reino. ¡Y qué cosas podría dar! Podría dar el secreto de la felicidad a todos los que no fueran de mi reino. Todo lo que los hombres anhelan está en el fondo del mar. Del mar nació el primer germen de la vida. Aquí, un hipocampo de oro, antecesor mío, fue rey de los hombres cuando los hombres solo eran protozoarios, infusorios, gérmenes, células vitales. Aquí, en el mar, están sepultadas las más altas y perfectas civilizaciones; aquí vendrán a
43 sepultarse las que existen y las que existirán. El mar fue el origen y será la tumba de todo. Vuestra felicidad, que consiste en desear aquello que no podéis obtener, existe aquí, entre las aguas sombrías. Yo os podría dar todo lo que me pidierais. Tengo yo en la tierra un amigo a quien mi más antiguo abuelo hizo un gran servicio. Él, si pudiera caminar, vendría a mí y me daría lo que tengo menester cada luna. Pero él es inmóvil y está pegado a la tierra. Él debe la vida y posee una virtud merced a uno de mi familia. ¿Vos necesitáis algo? —Sí —dijo la señora Glicina—. Yo amé a un príncipe rutilante que vino del mar. Le amé una noche. Y me dijo: “Cuando pasen tres años, tres meses, tres semanas y tres noches, ve hacia el sur por la orilla, y nacerá el fruto de nuestro amor como tú lo desees...”. Y he venido y aquí me veis. Y os daría mis ojos, os llenaría la copa de sangre y buscaría el durazno de las dos almendras, si vos me dierais el secreto para que nazca el fruto de mi amor tal como yo lo deseo... Brillaron en la noche los ojos ya mortecinos del hipocampo de oro, alegrose su faz y tembló de emoción. —Pues bien —dijo el hipocampo de oro—. Vuestro hijo nacerá. Oídme y obedecedme. Iréis caminando hacia el oriente. Encontraréis un bosque; penetraréis en él; cruzaréis un río caudaloso y terrible, y cuando este os envuelva en sus vórtices diréis: “La flor de durazno de las dos almendras, la copa de sangre y las pupilas mías son para el hipocampo de oro”, y llegaréis a la orilla opuesta. Lo demás vendrá solo. Cuando tengáis la flor de los tres pétalos, vendréis con ella, me entregaréis vuestras pupilas, me daréis la copa de sangre y la flor del durazno, y moriréis en seguida, pero vuestro hijo habrá nacido ya. ¿Estáis resuelta? —Estoy resuelta — dijo la señora Glicina. Y marchó hacia el punto señalado.
44 V Tal como se lo había dicho el rey, la señora Glicina llegó a la orilla del río caudaloso. Pero había llegado con las carnes desgarradas, con las uñas fuera de los dedos, y apenas podía tenerse en pie. Sentose bajo la copa de un árbol, y cayeron sobre ella, como alas de mariposas blancas, los pétalos de un durazno en flor. —¿Dónde estará el durazno de las dos almendras? — exclamó. —¿Quién me quiere? —susurró entre la brisa una dulce voz. —El rey del mar, el hipocampo de oro me manda a ti. Vengo por el azahar de los tres pétalos que crece en el durazno de las dos almendras. —Es lo más amado que tengo —dijo el durazno—, pero es para el rey que fue bueno conmigo. ¡Córtalo! Y la señora Glicina cortó el azahar, y el durazno se quedó llorando.
45 VI Muy poco faltaba para que la línea del horizonte cortara por la mitad el disco del sol cuando llegó la señora Glicina. El hipocampo de oro la esperaba lleno de angustia. —¡Llena mi copa de sangre! —dijo. Y la dama sin lanzar un grito de dolor, se abrió el pecho, cortó una arteria y la sangre brotó en un chorro caliente, haciendo espuma hasta llenar la copa del rey, que la bebió de un sorbo. —¡Dame el azahar del durazno de las dos almendras! —dijo. Y la dama, sin lanzar un grito de dolor, le dio los tres pétalos que el rey guardó en el corazón de una perla. —¡Dame tus ojos que son míos! —dijo. Y la dama, sin lanzar una queja, se arrancó para siempre la luz y entregó sus ojos al hipocampo de oro, que se los puso en las cuencas ya vacías. —¡Ahora dame mi hijo! —exclamó. —Llévate el tallo del cual has arrancado los tres pétalos, y mañana tu hijo nacerá. ¿Qué quieres que le dé? Puedo darle todas las virtudes que los hombres tienen, puedo ponerle de una de ellas doble porción, pero solo de una... ¿Cuál porción quieres que le duplique?
46 —¡La del amor! —dijo la dama. —Sea. ¡Adiós! Tú lo quieres así. Mañana, después del crepúsculo morirás; pero tu hijo vivirá para siempre. —Gracias, gracias, ¡oh rey del mar! ¿Qué vale lo que te he dado cuando tú me has dado un hijo?... Las últimas palabras no las oyó el hipocampo de oro, porque ya su cuerpo rollizo y torneado, se había hundido en el mar, dejando una estela rutilante entre las ondas frágiles. FIN
bibliotecadigital.bnp.gob.peRkJQdWJsaXNoZXIy MjgwMjMx